Hòa bình, bài toán đắt giá tiếp theo của Iran

Người dân chạy xe trên đường phố Tehran, Iran. Ảnh: Reuters.

Liệu Iran có thể hiện thực hóa lợi thế sau chiến tranh thành các kết quả cụ thể như nới lỏng trừng phạt, giải tỏa tài sản và thu hút đầu tư để phục hồi kinh tế hay không vẫn là một câu hỏi lớn.

Bài toán thời bình

Theo nghiên cứu viên cao cấp Sina Toossi từ Trung tâm Chính sách Quốc tế (CIP), chiến thắng thời chiến sẽ sớm phai nhạt nếu Iran không chuyển hóa được lợi thế này thành lợi ích trong thời bình.

Ông Toossi đánh giá: “Lúc này, người dân Iran cần nhìn thấy lợi ích sau chiến thắng. Giới lãnh đạo đang nói với người dân Iran rằng chiến lược của đất nước đã phát huy hiệu quả và một trật tự khu vực mới sẽ hình thành. Nhưng người dân cần nhìn thấy điều đó thể hiện trên bàn ăn của họ, trong đời sống của họ”.

Người dân Iran cần được sớm nhìn thấy những lợi ích kinh tế thực chất, sau khi chiến sự kết thúc. Ảnh: Reuters.

Lúc này, chính quyền Iran hiểu rằng họ cần có các biện pháp giảm trừng phạt đủ mạnh để sớm phục hồi kinh tế, cải thiện đời sống người dân, giảm nguy cơ bất ổn trong nước. Giá cả các mặt hàng thiết yếu tăng vọt, nhiều người mất việc làm, bối cảnh kinh tế Iran vẫn đang gặp rất nhiều thách thức.

Nhưng bất kỳ sự nhượng bộ nới lỏng trừng phạt hay giải phóng tài sản nào từ phía Mỹ cũng gắn liền với các nhượng bộ lớn liên quan tới chương trình hạt nhân của Iran, điều mà phe cứng rắn có thể không chấp nhận.

Sau chiến sự, các tướng lĩnh và chính trị gia theo đường lối cứng rắn tại Iran đã có thêm tự tin hơn. Họ cho rằng chính chiến lược quân sự, chứ không phải ngoại giao hay thỏa hiệp, đã buộc Mỹ phải chấp nhận thỏa thuận.

Hiện tại, đối với Iran, chiến đấu và chiến thắng trên chiến trường có thể lại đơn giản hơn việc xử lý những vấn đề như dung hòa trong nội bộ, hay cải thiện điều kiện kinh tế cho người dân trong thời bình.

Bản ghi nhớ giữa Iran và Mỹ mở ra nhiều triển vọng kinh tế cho Iran như nới lỏng trừng phạt, tăng xuất khẩu dầu và thu hút đầu tư nước ngoài, tạo động lực phục hồi kinh tế cho Tehran.

Tuy nhiên, phần lớn lợi ích vẫn đang tồn tại ở dạng kỳ vọng lạc quan, còn khả năng phục hồi kinh tế bền vững được đến đâu vẫn chưa được bảo đảm. Trong quá trình ấy, Iran vẫn phải đối mặt với nhiều rào cản để đi đến thỏa thuận cuối cùng.

Các điều khoản trong bản ghi nhớ dù có lợi cho Iran, nhưng khoảng cách giữa những điều mà Tehran và Washington có thể chấp nhận lớn đến mức, việc hai bên có đạt được thỏa thuận cuối cùng hay không là điều chưa ai dám chắc.

Đàm phán cam go hơn chiến đấu

Cuối tháng 4, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thừa nhận eo biển Hormuz đã trở thành "vũ khí hạt nhân về kinh tế" của Iran. Mỹ hiểu rằng kể từ nay, nếu Iran bị tấn công, nước này có thể đóng eo biển Hormuz bất cứ lúc nào, gây gián đoạn thị trường năng lượng trên toàn cầu.

Theo Foreign Affairs, Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp nhiều thách thức trong cuộc chiến và khó duy trì vị thế đàm phán thuận lợi ngay từ giai đoạn đầu. Ngược lại, nếu Tehran quá tận dụng lợi thế hiện có, quốc gia này cũng có nguy cơ đối mặt với những hệ lụy mới.

Bản ghi nhớ được Iran và Mỹ ký kết đã hoãn việc giải quyết hầu hết vấn đề gai góc sang các vòng đàm phán tiếp theo. Bên cạnh vấn đề chương trình hạt nhân của Iran vốn đã được phân tích nhiều, vấn đề tại eo biển Hormuz cũng không hề đơn giản.

Eo biển Hormuz được xem là "vũ khí hạt nhân kinh tế" của Iran. Ảnh: Reuters.

Theo bản ghi nhớ, trong 60 ngày, các tàu thương mại sẽ được đi qua eo biển an toàn và không phải trả phí, trong khi đó Iran và Mỹ sẽ đàm phán về cơ chế quản lý eo biển sau chiến tranh.

Trưởng đoàn đàm phán Iran, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Ghalibaf, tuyên bố thẳng thắn rằng "eo biển Hormuz sẽ không bao giờ trở lại trạng thái như trước". Ông cho biết Tehran đã nhất trí thiết lập trung tâm điều phối và đường dây liên lạc hàng hải nhằm xử lý nhanh sự cố và ngăn ngừa nguy cơ xung đột tại khu vực này.

Nền kinh tế nước này đã chịu thiệt hại rất lớn trong chiến tranh và Tehran không bước ra khỏi cuộc chiến ở thế yếu.

Tuy nhiên, nếu eo biển Hormuz không được mở hoàn toàn cho tàu thuyền lưu thông tự do và miễn phí, có khả năng đòn bẩy kiêm công cụ răn đe của Iran sẽ bị suy yếu, bởi các diễn biến mới tại eo biển này có khả năng làm thay đổi hoạt động vận tải biển toàn cầu.

Biến động sẽ thúc đẩy các nước trong khu vực tìm kiếm những tuyến vận tải thay thế nhằm tránh phụ thuộc vào eo biển Hormuz. Các quốc gia vùng Vịnh cũng có thêm động lực đầu tư phát triển hạ tầng năng lượng mới nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển.

Tương lai của eo biển Hormuz trong thời bình là bài toán cân não đối với Iran. Ảnh: Reuters.

Theo ông Nate Swanson, cựu Giám đốc phụ trách vấn đề Iran trong Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, việc bảo đảm hoạt động hàng hải tự do, thông suốt tại eo biển Hormuz cũng đem lại lợi ích cho Iran.

Ông Swanson cho rằng Tehran nên tham khảo bài học từ lịch sử của nước Mỹ trong thời kỳ xảy ra nội chiến, khi đó, Tổng thống Abraham Lincoln từng chỉ đạo các tướng lĩnh dưới quyền sau khi quân miền Nam đầu hàng: "Hãy để họ đứng dậy nhẹ nhàng".

Theo ông Swanson, lời của Tổng thống Lincoln có nghĩa là không nên dồn đối phương thái quá. Nếu Iran gây sức ép với Mỹ quá lớn trong vấn đề eo biển Hormuz, Tehran có thể cũng sẽ gặp khó trong việc duy trì trật tự ổn định có lợi cho chính Iran về lâu dài.

Khả năng đóng cửa eo biển Hormuz là công cụ bảo đảm an ninh mạnh nhất mà Iran sở hữu. Công cụ này bền vững, đáng tin cậy, có thể sử dụng ngay lập tức, hiệu quả của nó còn hơn cả lá chắn răn đe hạt nhân.

Sau đây, việc tạo điều kiện để hoạt động vận tải hàng hải qua eo biển Hormuz được thông suốt, nhằm chứng minh giá trị chiến lược của tuyến hàng hải này, có lẽ lại là điều hiệu quả nhất mà Tehran nên làm.