Hình ảnh nào xuất hiện đến 38 lần trong 'Truyện Kiều'?

Tranh của họa sĩ Nguyễn Tường Lân được in trong "Tập văn họa kỷ niệm Nguyễn Du" cùng câu thơ "Vầng trăng ai xẻ làm đôi...". Ảnh: Phương Lâm.

Xuyên suốt 3.254 câu thơ Truyện Kiều, vầng trăng xuất hiện xuyên suốt như một nhân chứng sống động. Có khi, trăng chứng kiến cảnh Thúy Kiều thề nguyền với Kim Trọng, có khi, trăng bị "xẻ làm đôi" khi Thúy Kiều phải xa rời Thúc Sinh.

Theo nghiên cứu của TS Nguyễn Quang Huy (Trường đại học Sư Phạm, Đại học Đà Nẵng), Nguyễn Du đã dùng hình tượng vầng trăng để soi chiếu những ngóc ngách trong tâm hồn nàng Kiều trong 15 năm lưu lạc.

Ông chỉ ra hình tượng vầng trăng chính là thành phần kiến tạo nên "vũ trụ âm tính" của tác phẩm . Đây là không gian mà nhân vật được sống thật với bản thể, thoát khỏi luật lệ của xã hội ban ngày để bộc lộ những nỗi đau và khát khao thầm kín.

Mặt trăng nơi "phòng khuê trướng gấm"

TS Nguyễn Quang Huy chỉ ra sự khác biệt rõ rệt giữa vầng trăng trong Truyện Kiều của Nguyễn Du và văn bản gốc Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân.

Ở bản của Thanh Tâm Tài Nhân, trăng chỉ xuất hiện 15 lần như một yếu tố thời gian trung tính, thiếu vắng màu sắc của tâm cảm và sự biến hóa. Ngược lại, bằng cách nhắc đến vầng trăng 38 lần (chưa tính các biến thể như "Ả Hằng", "tố nga", "nguyệt"...), Nguyễn Du đã biến hình ảnh này thành một thực thể chứa đầy trạng thái tình cảm và các sắc thái cuộc sống.

Trước khi bước vào hành trình gian truân, vầng trăng trong mắt Thúy Kiều mang hai trạng thái cơ bản gắn liền với bối cảnh "phòng khuê trướng gấm" và những rung động đầu đời. Đó là vầng trăng của sự mơ mộng, dự cảm và trăng của lời thề nguyền viên mãn. Ánh sáng bao phủ lên những câu thơ tả cảnh ngụ tình đặc sắc, khi Kiều "Một mình lặng ngắm bóng Nga / Rộn đường gần với nỗi xa bời bời".

Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du để mặt trăng xuất hiện đến 38 lần trong khi trong Kim Vân Kiều Truyện, Thanh Tâm Tài Nhân chỉ dùng từ này 21 lần. Ảnh: Đông A.

Ở 574 dòng thơ đầu tiên, khi Kiều còn sống trong cảnh êm đềm, vầng trăng xuất hiện 21 lần. Đây là giai đoạn trăng là biểu tượng của "lòng xuân phơi phới", là nhân chứng cho những khoảnh khắc hồi hộp chờ đợi và hy vọng vào một tình yêu lý tưởng. Những hình ảnh như "gương nga vằng vặc", "bóng nguyệt xế mành" hay "trăng thề" chính là biểu tượng cho sự tròn đầy của tâm hồn thiếu nữ.

Trăng lúc này không đứng yên mà thay đổi theo nhịp đập của trái tim nhân vật. Từ "tuần trăng khuyết" gợi sự mong chờ đến "vầng trăng vằng vặc giữa trời" khi cùng Kim Trọng hẹn thề, trăng luôn song hành cùng những biến chuyển sinh lý và tâm lý của người con gái tài sắc.

Nói về sự vượt trội của Nguyễn Du trong việc sử dụng hình tượng này, TS Nguyễn Quang Huy phân tích: "Nguyễn Du cấp cho 'trăng' thêm rất nhiều động thái khác mà trước và sau ông không ai thể hiện được như vậy. Ông làm điều đó bằng cách thêm vào rất nhiều từ ngữ chỉ tính chất và hoạt động qua cái nhìn của nhân vật Thúy Kiều".

Như vậy, vầng trăng ở chặng đầu tiên này là một biểu tượng tương phản đối với thế giới ban ngày của các quy tắc Nho giáo. Đêm khuya thanh vắng, dưới ánh trăng, Kiều được tự do làm thơ, đánh đàn và sống trọn vẹn với những suy tư về thân phận con người.

Khép lại giai đoạn này, vầng trăng vẫn là một "bình gương bóng lồng" trong sáng, tượng trưng cho một khởi đầu đầy mộng tưởng trước khi bão táp cuộc đời ập đến xé nát sự bình yên đời Kiều.

"Trăng già độc địa làm sao"

Bước sang dòng thơ thứ 575, vị thế của người soi ngắm trăng hoàn toàn thay đổi. Khi gia đình gặp biến cố, Thúy Kiều không còn là tiểu thư khuê các mà trở thành kẻ tha phương, con hầu, kĩ nữ. Trăng lúc này cũng không còn vẻ viên mãn mà chuyển sang trạng thái thứ hai - trăng của sự đau đớn, rình rập và nhục nhã của kiếp lưu lạc

Vầng trăng trong giai đoạn sóng gió gắn liền với những nhận thức nghiệt ngã về thân phận "hạt mưa sá nghĩ phận hèn". Kiều "Thấy trăng mà thẹn những lời non sông", hay cảm nhận cái "trăng già độc địa" đã buộc dây oan trái vào cuộc đời mình. Trăng không còn là bạn mà trở thành nhân chứng cho sự bẽ bàng của kiếp hồng nhan bạc mệnh.

TS Nguyễn Quang Huy nhấn mạnh sự chuyển biến này trong nhận thức của nhân vật: "Mười lăm năm luân lạc trong cuộc đời đầy sóng gió, bao nhiêu lần ánh trăng thay đổi, chủ thể soi ngắm cũng đổi thay khuôn mặt nhận thức về thân phận mình. Thúy Kiều cũng khi tròn khi khuyết cả hai thế giới tâm và thể; thân phận hồng nhan chết đi sống lại nhiều lần".

Tranh minh họa của Trần Văn Cẩn (trái) và Lương Xuân Nhị in trong Tập Văn họa kỷ niệm Nguyễn Du ứng với hai cụm thơ: "Đêm thu khắc lận canh tàn, / Gió cây trút lá, trăng ngàn ngậm sương. / Lối mòn cỏ lợt mùi sương" và "Lần đường theo bóng trăng tà về tây. / Mịt mù dặm cát đồi cây, / Tiếng gà điếm nguyệt, dấu giày cầu sương". Ảnh: Phương Lâm.

Trong các mối quan hệ tình cảm của Thúy Kiều, trăng hiện lên với những sắc thái khác biệt. Với Thúc Sinh, trăng mang vẻ phong lưu, "trăng hoa" nhất và cũng đau đớn nhất qua hình ảnh "Vầng trăng ai xẻ làm đôi / Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường". Đây là tuyệt tác của tưởng tượng nghệ thuật, phản chiếu sự cô đơn của một người phụ nữ đã nếm trải đủ mùi phong tình.

Ngược lại, trong quan hệ với người anh hùng Từ Hải, trăng gần như vắng bóng. TS Nguyễn Quang Huy giải thích do không gian của Từ Hải nghiêng về lý trí, đạo nghĩa rạch ròi và bản chất chuộng hành động, nên môi trường cảm tính, mộng mơ của vầng trăng không có đất tồn tại. Sự vắng mặt của trăng lúc này lại chính là biểu tượng cho một giai đoạn Kiều sống bằng lý trí dứt khoát

Đến cuối hành trình, khi tái ngộ Kim Trọng, vầng trăng hiện lên với sắc thái "trăng tàn", "vầng trăng bạc". Điều này cho thấy một tâm thức đã thông suốt lẽ đời sau khi trải qua "cay đắng trăm đường". Trăng lúc này không còn gợi sự khao khát mà là sự tĩnh lặng của một tâm hồn đã đạt đến ngưỡng giải thoát.

Vầng trăng trong Truyện Kiều như một biểu tượng cho quá trình tự nhận thức về bản ngã. Từ ánh trăng phòng khuê đến vầng trăng xẻ nửa, Nguyễn Du đã tạo ra một hình ảnh lung linh và có giá trị nghệ thuật bậc nhất trong lịch sử văn học dân tộc.