Hệ lụy khó đảo ngược sau cuộc chiến Iran

Theo Foreign Affairs, trật tự cũ tại Trung Đông đã rạn nứt, và nỗ lực của thế giới để "chữa lành" những vết sẹo địa chính trị này sẽ là bài toán dài hơi đầy thách thức.

Trong nhiều thập kỷ, Mỹ đảm nhận vai trò bảo trợ trật tự khu vực tại Trung Đông. Washington gánh vác vấn đề an ninh cho nhiều nước vùng Vịnh, áp đặt lệnh trừng phạt để kiềm chế Iran, đồng thời thúc đẩy tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa các quốc gia Arab và Israel.

Cấu trúc này không chỉ đảm bảo dòng chảy dầu mỏ ổn định mà còn định vị Mỹ là nhân tố không thể thay thế. Tuy nhiên, cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran đã làm xói mòn trật tự này.

Trung Đông “tỉnh mộng”

Trước hết, chiến sự Iran làm sâu sắc thêm khoảng cách vốn đã gia tăng giữa Saudi Arabia và UAE, hai nền kinh tế lớn nhất tại vùng Vịnh và cũng là hai quốc gia dẫn dắt khu vực trong thực tế.

Đầu tháng 5, UAE rời Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), đây là liên minh các nhà sản xuất dầu do Saudi Arabia chi phối. Việc rời OPEC giúp UAE có điều kiện xuất khẩu nhiều dầu hơn, khi nhu cầu và giá cả vẫn ở mức cao.

UAE là nhà sản xuất dầu lớn thứ ba trong OPEC. Việc nước này rời tổ chức đồng nghĩa nguồn cung toàn cầu có thể tăng, kéo giá dầu xuống thấp. Saudi Arabia có nguy cơ chịu thiệt từ diễn biến này.

UAE cũng có thể cắt giảm hoặc chấm dứt sự tham gia vào các thể chế khác do Saudi Arabia chi phối, bao gồm Liên đoàn Arab, Tổ chức Hợp tác Hồi giáo, Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh. Điều này sẽ làm xói mòn cấu trúc thể chế từng giúp Saudi Arabia duy trì vai trò lãnh đạo trong thế giới Arab. Hệ quả là tình trạng bế tắc ngày càng gia tăng trong các thể chế đa phương quan trọng tại khu vực.

Mỏ dầu Shaybah của công ty dầu khí quốc gia Saudi Arabia Aramco. Ảnh: Reuters.

Bên cạnh đó, chiến sự Iran còn làm suy giảm niềm tin vào khả năng của Mỹ trong vai trò là bên duy nhất giúp bảo đảm trật tự ổn định tại Trung Đông.

Khi uy tín của Washington suy giảm, các đồng minh của Mỹ tại vùng Vịnh bắt đầu xây dựng những liên minh mới nhằm gia tăng khả năng tự chủ. Các quốc gia Trung Đông đang dần tập hợp thành hai khối đối lập.

Một bên là liên minh Abraham, với hạt nhân là Israel và UAE, liên kết chặt chẽ với Mỹ. Nguồn gốc của khối này bắt đầu từ năm 2020, khi Israel bình thường hóa quan hệ với UAE, Bahrain và Morocco thông qua Hiệp định Abraham do chính quyền ông Trump làm trung gian.

Một bên là liên minh Hồi giáo, với trụ cột là Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan. Các quốc gia này vẫn dựa vào Washington về mặt an ninh, nhưng đã xích lại gần nhau hơn để ứng phó với những mối đe dọa mới.

Cách Mỹ tiến hành cuộc chiến Iran càng khiến các nước ở cả hai khối tin rằng họ cần tăng cường khả năng tự chủ chiến lược.

Trong khi đó, những cường quốc khác trên thế giới đang tận dụng sự chuyển dịch tại Trung Đông để gia tăng vai trò trong khu vực, mà không cần phải gánh những trách nhiệm từng thuộc về Mỹ.

Khu công nghiệp dầu mỏ Fujairah của UAE từng là mục tiêu tấn công trong chiến sự Iran. Ảnh: Reuters.

Xu hướng này đang đưa Trung Đông tiến sâu vào trật tự "G-Zero", nơi không cường quốc nào đủ khả năng dẫn dắt. Mỹ vẫn là tác nhân an ninh quan trọng, nhưng vị thế đã thay đổi: các quốc gia khu vực đang công khai đa dạng hóa đối tác. Hệ quả là một Trung Đông phân cực hơn, các thể chế đa phương suy yếu và sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc ngoại bang trở nên khốc liệt hơn.

Những vết sẹo trên bản đồ địa chính trị

Sự tái cấu trúc tại Trung Đông không đơn thuần là câu chuyện khu vực, mà là dấu hiệu cho thấy các mối quan hệ đối tác của Mỹ trên toàn cầu đang thay đổi.

Từ châu Âu đến châu Á và Mỹ Latinh, xu hướng tìm kiếm quyền tự chủ thay thế cho cơ chế lấy Mỹ làm trung tâm đang trở nên rõ rệt.

Châu Âu đang tiến tới quyền tự chủ lớn hơn thông qua việc tăng chi tiêu quốc phòng, xây dựng các cấu trúc chỉ huy quân sự riêng, đẩy mạnh mua sắm vũ khí ngoài Mỹ.

Tại châu Á, Nhật Bản đã nới lỏng các hạn chế xuất khẩu vũ khí vốn được duy trì nghiêm ngặt từ sau Thế chiến II, trong khi Hàn Quốc cũng bắt đầu cân nhắc phát triển năng lực hạt nhân độc lập.

Ở Mỹ Latinh, nhiều quốc gia đang tập trung phát triển các thỏa thuận thương mại với Liên minh châu Âu và trong khu vực.

Tốc độ tiến hành giữa các khu vực là khác nhau, nhưng hướng đi lại giống nhau. Cuộc chiến Iran không chỉ làm thay đổi Trung Đông, nó thúc đẩy quá trình tái phân bổ quyền lực trên những trục địa chính trị trải dài, làm suy yếu trật tự cũ vốn do Mỹ dẫn dắt.

Theo The New York Times, chiến sự Iran đã tạo ra những chuyển dịch khó đảo ngược, thúc đẩy quá trình tái định hình trật tự toàn cầu.

Tổng thống Trump tại Nhà Trắng ngày 18/6. Ảnh: Reuters.

Thứ nhất, về trật tự năng lượng: Cú sốc nguồn cung và giá cả tăng vọt trong chiến sự đã định hình lại thị trường. Nhu cầu giảm phụ thuộc vào dầu mỏ đã thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Trong tháng 4/2026, điện gió và điện mặt trời lần đầu tiên vượt qua khí đốt tự nhiên trong cơ cấu sản xuất điện toàn cầu. Về dài hạn, cú sốc năng lượng lần này sẽ thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang các nguồn năng lượng tái tạo, như điện mặt trời, điện gió, điện hạt nhân.

Thứ hai, tự do hàng hải: Theo chuyên gia kinh tế của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Maurice Obstfeld, eo biển Hormuz khó có thể trở lại trạng thái tự do lưu thông như trước. Niềm tin vào sự ổn định của chuỗi cung ứng toàn cầu đã bị lung lay, buộc các quốc gia phải tính toán lại rủi ro dài hạn. "Sự năng động của các nền kinh tế vùng Vịnh có thể bị suy giảm do những điểm yếu mà họ bộc lộ trong thời gian qua", ông Obstfeld nhận xét.

Về Mỹ, quyết định phát động chiến tranh với Iran, kết hợp với cách hoạch định chính sách bị đánh giá là hỗn loạn, tiếp tục làm suy giảm niềm tin vào khả năng của Washington trong việc dẫn dắt trật tự toàn cầu. "Năng lực quân sự của Mỹ đã cho thấy những giới hạn", ông Obstfeld nói thêm.

Thứ ba, bất ổn kinh tế: Nền kinh tế toàn cầu đang rơi vào quỹ đạo tăng trưởng chậm. Ngân hàng Thế giới dự báo tăng trưởng toàn cầu chỉ đạt 2,5% trong năm nay. Áp lực lạm phát do căng thẳng năng lượng, kết hợp với lãi suất cao và khối nợ công khổng lồ, đang tạo ra môi trường bất lợi cho các khoản đầu tư dài hạn.

Lạm phát cũng đang tăng trở lại. "Căng thẳng tại Trung Đông đang tạo ra áp lực lạm phát", Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) tuyên bố.

Ông Indermit Gill, chuyên gia kinh tế của Ngân hàng Thế giới, nhận định: "Nền kinh tế thế giới sẽ trở nên bất ổn hơn. Đây không phải môi trường thuận lợi cho tăng trưởng".

Cuộc chiến Iran không chỉ thay đổi Trung Đông, nó đã thúc đẩy quá trình tái phân bổ quyền lực trên quy mô toàn cầu. Trật tự thế giới đang không ngừng chuyển dịch, và trong tiến trình đó, ảnh hưởng của các siêu cường, bao gồm cả Mỹ, đang đứng trước những phép thử.