Gỡ ‘vòng kim cô’ cho văn học thiếu nhi

Văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21 có những bước tiến đáng kể nhưng cũng còn không ít khoảng trống. Ảnh: Trần Hiền.

Không chỉ viết và làm sách cho thiếu nhi, nhà văn Văn Thành Lê còn dành thời gian quan sát và hệ thống lại những chuyển động của dòng văn học này trong khoảng 25 năm qua. Anh nhìn nhận văn học thiếu nhi như một lĩnh vực có những bước tiến đáng kể nhưng cũng còn không ít khoảng trống.

Từ góc nhìn của người trong cuộc, anh đã gửi đến nhiều thông tin, tư liệu, trải nghiệm và đánh giá cá nhân xác tín trong cuốn Văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21 - Những điều đọng lại trong con mắt nhắm. Tác phẩm nhận giải thưởng Lý luận phê bình của Hội Nhà văn TP.HCM năm 2025.

“Vòng kim cô” đang dần được cởi bỏ

- Trong tác phẩm "Văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21 - Những điều đọng lại trong con mắt nhắm", anh cho rằng văn học thiếu nhi Việt Nam bước vào thế kỷ 21 sau hành trình gần một thế kỷ với không ít khoảng trống và gập ghềnh. Theo anh, đâu là những “dấu chân rõ nét” nhất mà dòng văn học này đã để lại suốt 25 năm qua?

Với những ai thật sự quan tâm đến văn học thiếu nhi, tôi nghĩ là không khó để thấy, 25 năm qua:

1) Văn học thiếu nhi dần thoát được “vòng kim cô” của tính giáo dục giáo điều giáo khoa, thay vào đó, tính giải trí được nhận diện và đẩy lên rõ hơn;

2) Làn gió văn học kỳ ảo, khoa học viễn tưởng đã định hình với nhiều hăm hở nhưng lại chưa nhiều thành quả, trong khi sách tranh văn học tạo được nhiều dấu ấn, tiệm cận được dòng sách này ở các nước phát triển. Cùng với đó, truyện đồng thoại, truyện sinh hoạt, truyện lồng ghép kiến thức khoa học, kỹ năng, thơ thiếu nhi tiếp tục chuyển động tích cực. Phía ngược lại, truyện lịch sử, truyện cổ viết lại, truyện cổ tích hiện đại, truyện thơ có nhiều phần ì ạch, chậm dần đều hơn so với trước;

3) Định hình thế hệ tác giả 8X, 9X, 2K… xác quyết bước vào văn học thiếu nhi từ sớm, với những góc nhìn mới, giọng văn mới. Hơn hết là sự toàn tâm toàn ý cùng văn học thiếu nhi, không viết với tâm thế bên lề, tay trái.

- “Những điều đọng lại trong con mắt nhắm” của anh là một danh sách những tác phẩm có thể “chịu được nhiệt của thời gian”. Theo anh, đâu là những đặc điểm chung của các tác phẩm ấy để có thể đọng lại?

Thực ra danh sách này không dài, 25 năm qua có hàng nghìn tác phẩm văn học thiếu nhi được xuất bản, tôi chọn 12 tác phẩm. Có người hỏi sao ít vậy? Có người hỏi vậy đã thỏa đáng chưa? Thực tế, một số tác phẩm đã tạo được sự lan tỏa lớn, góp phần không nhỏ vào việc hình thành thói quen đọc sách của các độc giả nhỏ tuổi, một số tác phẩm còn bị khuất lấp, chưa được nhận diện rộng rãi. Một số tác phẩm được các giải thưởng ghi nhận, tôn vinh, lại có những tác phẩm mà ban giám khảo, hội đồng xét giải chưa chạm tới, hoặc chạm tới mà chưa thật thỏa đáng. Nhưng, trên hết, theo tôi đây đều là tác phẩm xứng đáng được đọc, được hiện diện trên mọi kệ sách và nên được lan tỏa nhiều hơn nữa.

12 tác phẩm văn học thiếu nhi xuất bản đầu thế kỷ 21 "trong con mắt nhắm" của nhà văn Văn Thành Lê. Ảnh: NXB Trẻ, NXB Kim Đồng, Skybooks, NXB Hà Nội.

Tôi hình dung tác phẩm văn học thiếu nhi “đứng tấn” được với thời gian là tác phẩm dựng lên được không gian của trẻ em, đúng thứ trẻ em chờ đợi. Các em đọc, thấy hành động, nghĩ suy và mộng tưởng của mình và bè bạn. Cao hơn nữa, tác phẩm đạt được mục tiêu kép, người lớn yêu và trẻ em mến. Trẻ em đọc thì thấy chính mình, người lớn đọc thì thấy mình của “ngày hôm qua” hoặc đánh thức được những hồn nhiên trong veo đã ngủ quên đâu đó trong mình.

- Nhắc đến hình ảnh “vòng kim cô” về tính giáo dục bám dai dẳng trong văn học thiếu nhi, anh nhận thấy các tác giả hiện nay đã thực sự tháo gỡ được bao nhiêu phần vòng kim cô ấy?

Văn học thiếu nhi trước hết là vần thơ, câu chuyện phả vào trí tưởng tượng và thế giới sinh hoạt của các em nhỏ, chứ dứt khoát không phải giáo dục đạo đức. Nếu có, giáo dục phải đến sau, từ xa, thấp thoáng đâu đó. Trong mỗi tác phẩm, các nhân vật cần được hiện lên như chính các em nhỏ đang trò chuyện với nhau, nô đùa hết mình với nhau, khóc cười với nhau, không phải như cách người lớn nói chuyện với các em. Và càng không lăm le dạy dỗ phải thế này thế khác. Tác giả không nên cố tình chen chân, đặt vào miệng nhân vật nghĩ suy và giọng điệu người lớn của mình.

Theo đó, khoảng mười lăm năm trở lại đây, nếu như tác phẩm văn học thiếu nhi của đa số tác giả thuộc thế hệ 7X vẫn còn phảng phất những bài học, tính giáo dục, dù không lộ thiên như trước đây, thì ở sáng tác của một số tác giả 8X, 9X có sự lột xác rõ ràng hơn, không còn thấy dấu vết của những bài học răn dạy, nếu có cũng rất tự nhiên, khéo léo, nhẹ nhàng, chỉ là sự khơi gợi và không phải tinh thần chủ đạo là nhăm nhe dạy dỗ. Cảm giác như đường lớn đã mở, chờ các tác giả dắt người đọc đi tới tương lai, khi “vòng kim cô” là tính giáo dục trong văn chương đã được nhiều người viết dần cởi bỏ.

“Đạo-văn-học-thiếu-nhi”

- Anh gọi những người viết văn học thiếu nhi là “tín đồ” của “Đạo-văn-học-thiếu-nhi”. Anh cũng là một trong số “tín đồ” của “đạo này. Cơ duyên nào đưa anh đến với văn học thiếu nhi? Theo anh, điều gì cần thiết nhất để một người viết thực sự “giữ đạo” khi chọn đi lâu dài với dòng văn học này?

- Chính xác, là trong Văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21 - Những điều đọng lại trong con mắt nhắm, tôi có viết: “Sinh thời, nhà văn Trần Hoài Dương từng tâm sự: ‘Tôi đến với văn học thiếu nhi như đến với một thứ Đạo. Viết là để đem lại lòng yêu thương và vẻ đẹp tuyệt vời của văn chương cho trẻ nhỏ’. Có lẽ Trần Hoài Dương thuộc về số ít ‘tín đồ’ của Đạo-văn-học-thiếu-nhi”.

Theo công bố mới đây, tác phẩm Văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21 - Những điều đọng lại trong con mắt nhắm sẽ nhận giải thưởng Lý luận phê bình của Hội Nhà văn TP.HCM năm 2025. Ảnh: NVCC.

Còn riêng tôi, trước khi viết cho thiếu nhi, tôi đã viết cho tuổi mới lớn và cả tuổi… hết lớn. Nhưng bất cứ người lớn nào cũng có một đứa trẻ ẩn nấp đâu đó ở trong mình. Từ khi về Nhà xuất bản Kim Đồng, tôi có cơ hội làm việc nhiều với tác giả, tác phẩm văn học thiếu nhi, giao lưu, tương tác với các em nhỏ thường xuyên hơn, thì đứa trẻ trong tôi cục cựa nhiều hơn, ý thức viết cho thiếu nhi trở nên thường trực và rõ ràng hơn.

Tôi hình dung, với văn học thiếu nhi, đầu tiên người viết phải luôn mới, những điều mới mẻ luôn là hấp lực với trẻ nhỏ. Với nữa, văn chương nói riêng và sáng tạo nói chung, không đứng về phía nhem nhuốc, viết cho thiếu nhi lại càng khó chấp nhận điều này.

- Trong khu vườn thể loại đang ngày càng đa dạng như sci-fi, fantasy, sách tranh, thơ ngắn, truyện đồng thoại… Đâu là mảnh đất đang thật sự giàu tiềm năng và cần thêm người cày xới?

- Văn học thiếu nhi, ở tất cả các thể loại, đều là mảnh đất còn nhiều khoảng trống, phì nhiêu, đón đợi người viết. Và hứa hẹn những trái ngọt dài lâu, với người viết đủ tài trước chữ và đầy tâm trước người đọc nhỏ tuổi.

- Khi công nghệ AI có thể tạo ra một cuốn sách chỉ trong 30 ngày, anh nghĩ đâu là điều khiến một tác phẩm văn học thiếu nhi vẫn có thể chạm đến độc giả và tồn tại như một giá trị tinh thần thực sự?

- Hiện AI đang “xâm lấn” thô bạo vào môi trường sáng tạo văn học nghệ thuật. Tuy nhiên, giá trị thật sự của văn chương vẫn nằm trong tay những người sáng tạo. Ở đó không công nghệ nào lập trình để “xào” ra được bản sắc, dấu ấn riêng khác của mỗi cá nhân. Theo đó, sự sáng tạo “độc bản”, tâm huyết gan ruột và chân thành của người viết sẽ chạm đến độc giả.