Giới sử học Pháp giải mã trận Điện Biên Phủ

Tranh panorama về chiến dịch Điện Biên Phủ, trích đoạn bắt tướng Pháp.

Trong nhiều thập niên sau thất bại tại Điện Biên Phủ, giới sử học Pháp từng bước nhìn lại trận đánh. Qua nguồn tư liệu giải mật, phỏng vấn cựu binh... họ chỉ ra đây là thất bại mang tính hệ thống của toàn bộ bộ máy chiến tranh thuộc địa trước ý chí độc lập của người Việt.

Sai lầm chiến lược và sự phá sản của chiến tranh thuộc địa Pháp

Hai cuốn sách Hồi ức Điện Biên Phủ - Những nhân chứng lên tiếng của Pierre Journoud, Hugues Tertrais và Điện Biên Phủ, 13/3 - 7/5/1954 của Ivan Cadeau, được dịch và xuất bản tại Việt Nam, đã góp phần làm rõ hơn nguyên nhân sâu xa của thất bại này.

Trong công trình của Pierre Journoud và Hugues Tertrais, qua lời kể của hơn 1.000 cựu binh Pháp, Điện Biên Phủ hiện lên như một bi kịch của đội quân bị đặt vào cuộc chiến thuộc địa với niềm tin quá lớn vào ưu thế quân sự. Bộ chỉ huy Pháp xây dựng tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ như một pháo đài được cho là đủ sức nghiền nát chủ lực Việt Minh bằng hỏa lực mạnh, không quân và hệ thống phòng thủ hiện đại.

Sai lầm căn bản nằm ở chỗ quân đội Pháp đánh giá thấp khả năng tổ chức chiến tranh nhân dân của Việt Minh. Họ tin rằng đối phương không đủ năng lực hậu cần để kéo pháo lớn qua núi cao, không thể duy trì tiếp tế lâu dài và khó có khả năng triển khai chiến dịch quy mô lớn ở vùng rừng núi Tây Bắc. Tuy nhiên, thực tế chiến trường đã đảo ngược hoàn toàn mọi dự tính đó.

Việt Minh đã huy động sức người, sức của trên quy mô rộng lớn, xây dựng hệ thống vận tải, chiến hào và trận địa pháo quy củ, biến những yếu tố bị coi là bất khả thi thành nền tảng cho thắng lợi. Từ đó, hai tác giả cho rằng thất bại này không chỉ xuất phát từ sai lầm chiến thuật, mà còn phản ánh sự lạc hậu của tư duy quân sự thực dân - vốn quá lệ thuộc vào ưu thế kỹ thuật và không nắm bắt được bản chất của chiến tranh giải phóng dân tộc.

Những lời kể của cựu binh cũng cho thấy cuộc chiến này dần trở thành cuộc khủng hoảng tinh thần đối với nhiều người lính Pháp. Không ít người đến Đông Dương với tâm thế phục vụ đất nước, nhưng sau cùng nhận ra họ đang chiến đấu để duy trì một cấu trúc thuộc địa đang suy tàn. Vì thế, Điện Biên Phủ qua góc nhìn các nhà nghiên cứu Pháp còn là thất bại của một mô hình chính trị - quân sự không còn phù hợp với chuyển động lịch sử thời hậu chiến.

Sách Hồi ức Điện Biên Phủ - Những nhân chứng lên tiếng và Điện Biên Phủ, 13/3–7/5/1954. Ảnh: M.P.

Sức mạnh của ý chí độc lập dân tộc

Nếu Journoud và Tertrais nhấn mạnh ký ức và trải nghiệm con người, Ivan Cadeau tiếp cận Điện Biên Phủ từ góc độ nghiên cứu quân sự chuyên sâu.

Trong cuốn Điện Biên Phủ: 13/3 - 7/5/1954, thuộc tuyển tập nghiên cứu các chiến dịch lớn do Nhà xuất bản Tallandier (Pháp) phát hành, ông tái hiện toàn bộ 56 ngày đêm chiến dịch từ góc nhìn quân đội Pháp.

Khác với các công trình hồi ức, Cadeau khai thác hệ thống tư liệu lưu trữ đồ sộ của Bộ Quốc phòng Pháp, gồm hồ sơ tác chiến của các đơn vị tham chiến, tài liệu cá nhân của tướng Henri Navarre và tướng Paul Ely, cùng hồ sơ của Ủy ban điều tra thất bại Điện Biên Phủ được giải mật năm 2005. Nguồn tư liệu này giúp ông tái dựng chiến dịch với độ chi tiết cao và đặt nó trong logic ra quyết định của bộ chỉ huy Pháp.

Dưới góc nhìn của Cadeau, Điện Biên Phủ không chỉ là thất bại quân sự, mà trở thành một trường hợp điển hình trong giới sử học Pháp, khi đặt ra câu hỏi trung tâm: Vì sao một quân đội hiện đại lại thất bại trước đối thủ ít hơn về vũ khí nhưng vượt trội về tổ chức và ý chí chiến đấu.

Ông nhấn mạnh bước ngoặt chiến lược của Việt Minh khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp chuyển từ “đánh nhanh, giải quyết nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”. Sự điều chỉnh này giúp tránh rủi ro tổng công kích khi điều kiện chưa đảm bảo, đồng thời chuyển sang thế trận bao vây, chia cắt, siết chặt tiếp tế và làm suy yếu dần tập đoàn cứ điểm.

Trong khi đó, quân Pháp bị cô lập trong lòng chảo, phụ thuộc vào cầu hàng không vốn nhanh chóng bị vô hiệu hóa.

Cadeau cũng chỉ ra sai lầm chiến lược của tướng Navarre khi phân tán lực lượng trên nhiều chiến trường ở Đông Dương, làm suy yếu khả năng tập trung tại Điện Biên Phủ. Kế hoạch biến nơi đây thành trận quyết chiến cuối cùng vì thế rơi vào thế bất lợi.

Qua góc nhìn của giới sử học Pháp, Điện Biên Phủ không chỉ là thất bại của một chiến dịch, mà phản ánh sự phá sản của mô hình quân sự dựa trên ưu thế hỏa lực và công nghệ như công cụ duy trì quyền lực.

Chiến thắng của Việt Minh cho thấy sức mạnh của chiến tranh nhân dân, khả năng tổ chức linh hoạt và ý chí độc lập dân tộc đã vượt ra ngoài khuôn khổ quân sự truyền thống.

Điện Biên Phủ vì thế trở thành dấu mốc lịch sử không chỉ chấm dứt sự hiện diện quân sự của Pháp tại Đông Dương, mà còn đánh dấu giới hạn lịch sử của mô hình thuộc địa trong thời đại giải phóng dân tộc.