Cuốn Giáo dục quyền công dân số ở trường phổ thông do TS Lê Thị Thanh Tịnh chủ biên, cùng nhóm tác giả GS Bùi Thị Minh Hồng, TS Hồ Thị Thúy Hằng và TS Nguyễn Thị Hoài Thương, TS Đặng Hùng Vĩ, CN Võ Phương Uyên biên soạn, đi thẳng vào khoảng trống này. Thay vì tiếp cận theo hướng liệt kê kỹ năng sử dụng công nghệ, cuốn sách nhấn mạnh một cách tiếp cận rộng hơn: Trong kỷ nguyên số, công dân không chỉ là người dùng công nghệ, mà còn là chủ thể có quyền, có trách nhiệm và phải chịu hệ quả từ chính hành vi của mình trong không gian mạng.
Từ cách tiếp cận đó, công trình không dừng lại ở vai trò một tài liệu tham khảo kỹ năng, mà đặt giáo dục công dân số như một cấu phần quan trọng trong giáo dục phổ thông hiện đại.
 |
| Sách Giáo dục quyền công dân số ở trường học phổ thông. Ảnh: MC. |
Từ khung năng lực đến yêu cầu hành xử có trách nhiệm
Điểm đáng chú ý trong cuốn sách là việc xây dựng khung năng lực công dân số theo hướng tích hợp. Theo đó, năng lực này không chỉ là kỹ năng sử dụng công nghệ, mà là sự kết hợp giữa nhận thức, thái độ và hành vi trong môi trường số.
Như Lời tựa cuốn sách nhấn mạnh, quyền công dân số luôn đi kèm nghĩa vụ và trách nhiệm. Học sinh có quyền tiếp cận thông tin, nhưng đồng thời phải tôn trọng chuẩn mực cộng đồng; có quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân, song cũng cần ý thức rõ ràng khi chia sẻ hoặc xử lý thông tin liên quan đến người khác.
Trên nền tảng đó, nội dung giáo dục được triển khai theo các nhóm vấn đề cốt lõi: tiếp cận và sử dụng thông tin, an toàn - bảo mật, quyền riêng tư, đạo đức số và tham gia xã hội trong môi trường trực tuyến. Cách phân nhóm này cho thấy sự tiếp thu các khung năng lực quốc tế như UNESCO, OECD hay ISTE, đồng thời có điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh Việt Nam.
Từ các bài viết trong sách có thể thấy một thực tế rõ ràng: học sinh hiện nay không thiếu kỹ năng công nghệ, nhưng lại thiếu nền tảng để đánh giá thông tin và nhận thức đầy đủ hệ quả từ hành vi trên mạng. Khoảng cách giữa "biết sử dụng" và "biết hành xử" vì thế trở thành vấn đề trung tâm của giáo dục công dân số.
Vì vậy, cuốn sách nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ nhận thức sang hành động. Thay vì chỉ dừng ở việc cung cấp kiến thức, giáo dục cần đặt học sinh vào các tình huống cụ thể để các em tự đưa ra lựa chọn, từ đó hình thành năng lực ứng xử trong môi trường số.
Một số nội dung cũng đề cập đến sức khỏe tinh thần trong môi trường trực tuyến - nơi áp lực từ mạng xã hội và thông tin tiêu cực có thể tác động trực tiếp đến học sinh. Việc đưa nội dung này vào chương trình cho thấy cách tiếp cận toàn diện hơn đối với công dân số.
 |
| Giáo dục quyền công dân số đang trở thành yêu cầu tất yếu. Nguồn: empoweringyoungminds. |
Khi nhà trường trở thành môi trường hình thành công dân số
Nếu phần lý luận đặt nền tảng, thì phần triển khai lại tập trung vào câu hỏi: Nhà trường cần làm gì để biến những khung năng lực đó thành thực tế giáo dục?
Theo cuốn sách, không gian mạng hiện nay đã trở thành một phần mở rộng của môi trường học tập. Vì vậy, giáo dục công dân số không nên tồn tại như một nội dung tách biệt, mà cần được tích hợp trong chương trình hiện hành.
Các gợi ý được đưa ra theo hướng linh hoạt: lồng ghép vào các môn học như Giáo dục công dân, Ngữ văn; tổ chức hoạt động trải nghiệm liên quan đến truyền thông số; xây dựng các tình huống để học sinh thực hành ra quyết định. Cách tiếp cận này nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm thay vì chỉ truyền đạt lý thuyết.
Trong đó, giáo viên được xác định là nhân tố then chốt. Không chỉ truyền đạt kiến thức, giáo viên còn đóng vai trò định hướng và làm gương trong ứng xử trên môi trường trực tuyến. Tuy nhiên, như các tác giả chỉ ra, đây cũng là thách thức lớn khi năng lực số của đội ngũ chưa đồng đều, trong khi điều kiện triển khai giữa các cơ sở giáo dục còn chênh lệch.
Cuốn sách cũng thẳng thắn đề cập đến khoảng cách giữa định hướng và thực tiễn. Dù chuyển đổi số trong giáo dục đã được thúc đẩy, giáo dục công dân số vẫn chưa có vị trí rõ ràng trong chương trình chính khóa, dẫn đến nguy cơ triển khai mang tính hình thức.
Một điểm đáng chú ý là cách tiếp cận mang tính hệ sinh thái. Theo đó, nhà trường không phải là chủ thể duy nhất. Gia đình, truyền thông và môi trường mạng đều có ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi của học sinh, vì vậy cần có sự phối hợp thay vì chỉ đặt toàn bộ trách nhiệm lên nhà trường.
Ở góc nhìn tổng thể, Giáo dục quyền công dân số ở trường phổ thông là một công trình mang tính nền tảng. Nhóm tác giả không đưa ra một mô hình cứng, mà xây dựng khung tham chiếu mở, cho phép các cơ sở giáo dục linh hoạt vận dụng theo điều kiện thực tế.
Cuốn sách cũng cho thấy một cách nhìn cân bằng về môi trường số. Thay vì chỉ nhấn mạnh rủi ro, các tác giả nhìn nhận đây là không gian để hình thành năng lực công dân, nơi học sinh học cách tham gia, lựa chọn và chịu trách nhiệm với hành vi của mình.
Trong bối cảnh đó, giáo dục công dân số không còn là nội dung bổ sung, mà trở thành một yêu cầu tất yếu. Cuốn sách mang đến một cách tiếp cận có hệ thống, gợi mở hướng nhìn cho việc đưa nội dung này vào trường phổ thông.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
