Gần 100 năm trước, tranh cãi 'bỏ Tết' đã nổ ra

Cứ mỗi dịp Tết đến, tranh cãi xoay quanh Tết và phong tục Tết lại nổi lên. Liệu có nên bỏ Tết âm? Liệu phong tục này, nghi thức nọ có thực là phong tục Việt Nam?

Những tranh cãi này thực ra đã xuất hiện từ gần một thế kỷ trước, theo các tư liệu của học giả Nguyễn Văn Vĩnh, Phan Kế Bính. Để củng cố quan điểm không nên bỏ Tết, các học giả đã nêu ra cốt lõi của ngày Tết và phong tục Tết.

Vì sao Tết ta không rơi vào 1/1 dương lịch?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Vĩnh trong cuốn Nước Nam một thuở đã lý giải nguyên nhân Tết không thể thực hiện vào 1/1 năm dương lịch. Theo ông, năm dương lịch bắt đầu gần sát ngày Đông chí (chỉ sau 10 ngày), và các loài hoa tại nước ta chưa nở thời điểm này.

Do ảnh hưởng của địa lý và khí hậu, các cây mận, đào, mơ mà Việt Nam thường trồng lấy hoa chỉ nở vào đầu mùa xuân (ngày 5/2 theo lịch dương); còn những loài hoa từ phương Bắc du nhập vào Việt Nam qua đường biển như hoa thủy tiên, hoa mẫu đơn cũng chỉ xuất hiện vào tiết tiểu hàn (rét nhẹ, ngày 6/1) và đại hàn (rét đậm, ngày 21/1).

Ông Nguyễn Văn Vĩnh kết luận: "Tết của chúng ta thường rơi sớm nhất là vào ngày 22/1 và muộn nhất là 22/2 theo lịch của người Âu".

Hoa đào trên phố dịp cận Tết, chụp năm 1929. Ảnh: Bảo tàng Quai Branly.

Ngoài yếu tố tự nhiên, học giả Nguyễn Văn Vĩnh cũng lý giải thêm yếu tố liên quan tới phong tục sản xuất của người Việt. Theo đó, Tết được tổ chức trùng với thời gian nghỉ ngơi sau khi cấy vụ chiêm ở vùng đồng bằng ngập nước (ruộng chiêm) kết thúc. Vào thời điểm này, người dân sẽ bán hết số dư còn lại của vụ thu hoạch tháng 10 và trở nên rảnh rỗi. Do vậy, đây là thời điểm thích hợp để vui chơi, thưởng thức những gì người dân thu hoạch được trong năm.

"Các khoản chi vào dịp lễ hội này đã được dự trù và cũng thể hiện mùa màng năm đó có bội thu hay không. Nếu vụ mùa thuận lợi, người nông dân dùng khoản dư thừa của mình...", tác giả viết.

Giá trị đích thực của ngày Tết

Trong cuốn Việt Nam phong tục, học giả Phan Kế Bính cũng cho rằng Tết ta diễn ra phù hợp với các tuần tiết trong năm. Theo ông, chủ ý của Tết là nhân ngày tuần tiết mà dâng cúng gia tiên, bày tỏ lòng thành kính.

Học giả Phan Kế Bính cũng nhận định đây cũng là giai đoạn phù hợp để người Việt nghỉ ngơi sau một năm làm việc vất vả. "Nhưng chẳng lẽ tự nhiên vô cớ mà nghỉ công nghỉ việc, mà ăn chơi không. Vậy mới nhân tuần này tiết nọ bày ra cách ăn Tết, trước là đem lòng thành kính thờ phụng tổ tiên, sau là được một ngày nhàn nhã, cầm chén rượu mà yên úy tinh thần", ông viết.

Như vậy, Tết mang nhiều ý nghĩa cho đời sống tinh thần, cũng là dịp để người dân được vui chơi, nghỉ ngơi, tận hưởng thành quả sau thời gian làm việc. Học giả Phan Kế Bình cho rằng tục ăn Tết của người Việt vốn giản dị, "không có ý vị gì là cao xa". Bởi vậy, ông phê phán chuyện "phú quý sinh lễ nghĩa", khiến Tết mất đi ý nghĩa hồn hậu vốn có, lại hao tiền tốn của.

Theo ông, Tết là dịp để thờ phụng, để nghỉ ngơi, nhưng các tục như đốt pháo, đốt vàng mã, bày cỗ thi tài, thả cá, ăn chơi tới hàng tháng,... là chuyện "vừa tốn tiền, vừa phí thì giờ". Cuộc sống sung túc hơn khiến nhiều người sa đà vào những lễ nghi cầu kỳ, quên mất niềm vui giản dị của Tết.

Cuốn "Nước Nam một thuở" và "Việt Nam phong tục".

Ông Nguyễn Văn Vĩnh đã ghi lại những niềm vui giản dị đó trong cuốn Nước Nam một thuở: "Ba ngày tĩnh tâm để tưởng nhớ về tổ tiên, để các linh hồn hộ mệnh của họ trở về giữa những người đang sống. Ba ngày để tỏ ra mình là người giàu có, hạnh phúc, mọi người chỉ xem các chương trình vui nhộn, nghĩ đến những điều hạnh phúc, ăn uống no say, thưởng thức những món ngon phù hợp với túi tiền của mình, khoác lên mình những bộ quần áo đẹp nhất, nói những điều dễ nghe nhất, trao gửi những điều ước, những lời chúc tốt đẹp nhất."

Ông cho rằng điều "kỳ diệu" nhất của ngày Tết là tinh thần con người được dịp phấn chấn, nhà cửa được sửa soạn, trang hoàng tươm tất hơn, mọi người bỗng trở thành "nghệ sĩ" ngay trong việc bài trí nhà cửa.

"Có nhiều bàn thờ gia tiên như những bài thơ. Không cứ phải bày đầy lễ vật. Một cái bàn đơn giản phủ tấm khăn sẵn có trong nhà, kê sát tường, trải thêm giấy đỏ; trên bàn người ta thành kính bày đồ cúng, tất cả được thắp sáng bằng một ngọn đèn nhỏ và tỏa hương thơm ngào ngạt", tác giả viết.

Minh họa của Kim Duẩn cho tác phẩm Một cái “Tết tạm” trong ký ức của Nguyễn Ngọc Tiến. Tranh được in trong Sách Tết Bính Ngọ 2026 của Đông A.