Doanh thu chia ba, chi phí tăng 130% làm khó loạt nhà sách TP.HCM

Giữa tháng 6, nhà sách Cá Chép trên đường Võ Văn Tần sẽ dừng hoạt động. Ảnh: Phương Lâm.

Quyết định đóng cửa chi nhánh cuối cùng của chuỗi nhà sách Cá Chép tại đường Võ Văn Tần (phường Bàn Cờ, TP.HCM) tạo nên làn sóng tiếc nuối trong cộng đồng người yêu sách ở thành phố.

Suốt 13 năm, đây không chỉ là điểm bán sách đơn thuần mà còn là không gian nghệ thuật và trải nghiệm văn hóa đặc trưng của TP.HCM. Tuy nhiên, sự bùng nổ của thương mại điện tử và những thay đổi sau đại dịch đã đẩy các mô hình nhà sách vật lý vào thế khó.

Bước ngoặt Covid-19

Sáng 26/4, thông báo ngừng hoạt động của cơ sở Võ Văn Tần sau chương trình tri ân đến giữa tháng 6/2026 đánh dấu thời gian hoạt động cuối cùng của nhà sách Cá Chép.

Trong tuần đầu tiên sau thông báo, hơn 15.000 lượt khách đã đổ về đây để lưu giữ kỷ niệm cuối cùng tại không gian này. “Cảm giác như được cả Sài Gòn biết đến, trân trọng từng khoảnh khắc”, ông Trần Đại Thắng, giám đốc Đông A - đơn vị sở hữu nhà sách Cá Chép, bày tỏ.

Được thành lập từ năm 2013, Cá Chép từng là một trong những đơn vị tiên phong kết hợp giữa không gian và các hoạt động văn hóa như triển lãm, diễn kịch đọc. Giai đoạn 2013-2017 chứng kiến sự tăng trưởng thần tốc của hệ thống này với các chi nhánh liên tiếp mở tại TP.HCM và Hà Nội. Tuy nhiên, bước ngoặt dịch bệnh Covid-19 đã làm thay đổi hoàn toàn quỹ đạo phát triển, khi thói quen mua sắm dịch chuyển mạnh mẽ sang các nền tảng trực tuyến.

Ông Trần Đại Thắng cho biết đơn vị sẽ không trả mặt bằng đối với tòa nhà trên đường Võ Văn Tần mà đang nghiên cứu mô hình hoạt động mới. Ảnh: Phương Lâm.

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, ông Thắng cho biết bài toán kinh tế trở nên nan giải khi doanh thu hiện chỉ còn bằng 1/3 so với giai đoạn đỉnh cao trong khi chi phí vận hành lại vọt lên mức 130%. Lương nhân viên và giá thuê mặt bằng liên tục tăng khiến biên lợi nhuận của ngành sách vốn đã thấp nay càng khó khăn.

“Nhu cầu đọc không hề giảm. Ngược lại, sách vẫn được mua với số lượng lớn nhưng kênh mua đã dịch chuyển. Phần lớn độc giả hiện nay lựa chọn các sàn thương mại điện tử như điểm đến chính. Sự thay đổi này buộc các nhà sách truyền thống phải nhìn lại mô hình của mình”, ông Thắng nhận định.

Dù ngừng hoạt động chuỗi nhà sách, ông Thắng khẳng định vẫn sẽ mở nhà sách nếu biết trước kết quả ngày hôm nay. Bởi lẽ, di sản lớn nhất mà Cá Chép để lại chính là hình ảnh một không gian văn hóa đọc nghệ thuật, hiện đại trong lòng độc giả. Đây sẽ là nền tảng để đơn vị này nghiên cứu các mô hình kinh doanh mới tối ưu và bền vững hơn trong tương lai.

Lộ trình '3 hóa' của ngành nhà sách TP.HCM

Trước thực tế trên, ông Nguyễn Huy Hải, Chủ nhiệm CLB Phát hành sách TP.HCM, Giám đốc chi nhánh TP.HCM của Huy Hoàng Books, nhận định ngành nhà sách đang ở giai đoạn "đau đớn để trưởng thành".

Theo ông, các đơn vị không thể tồn tại nếu giữ nguyên cách vận hành cũ, họ cần đi theo một "lộ trình 3 hóa" để sinh tồn. Lộ trình này bao gồm: điểm mua sắm văn hóa, số hóa dịch vụ và cá nhân hóa trải nghiệm.

Ông Nguyễn Huy Hải, Chủ nhiệm CLB Phát hành sách TP.HCM, Giám đốc chi nhánh TP.HCM của Huy Hoàng Books. Ảnh: NVCC.

Cụ thể, các nhà sách cần giữ vững bản sắc nhưng đồng thời ứng dụng công nghệ để tra cứu, xây dựng mạng lưới khách hàng thân thiết sẽ tạo ra sức cạnh tranh với các sàn thương mại điện tử. Đội ngũ nhân viên cũng cần chuyển mình thành những người tư vấn chuyên nghiệp, am hiểu sản phẩm để tạo dấu ấn riêng biệt thay vì chỉ làm nhiệm vụ bán hàng đơn thuần. Điều này giúp gia tăng giá trị trải nghiệm mà không một thuật toán trực tuyến nào có thể thay thế được.

“Việc một số đơn vị đóng cửa hoặc thu hẹp mô hình kinh doanh không đồng nghĩa ngành sách và văn hóa phẩm mất chỗ đứng. Điều đó phản ánh rõ bối cảnh kinh tế khó khăn hiện nay, đặc biệt với những mặt hàng có biên lợi nhuận thấp như sách hay văn phòng phẩm. Trong cơ cấu vận hành, chi phí mặt bằng chiếm tỷ trọng rất lớn, trong khi giá bìa sách ở Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều nước”, ông Hải chia sẻ.

Chủ nhiệm CLB Phát hành sách TP.HCM chỉ ra một điểm sáng là văn hóa đọc của giới trẻ vẫn đang "sống khỏe" theo phương thức tiếp cận hoàn toàn mới. Họ đến nhà sách để tìm kiếm không gian thư giãn, tham gia talkshow và check-in chứ không chỉ mua sắm đơn thuần.

“Thực tế, văn hóa đọc đang sống rất khỏe nhưng theo cách mới. Độc giả trẻ hiện nay đọc sách không chỉ bổ sung kiến thức mà còn tìm kiếm sự chữa lành, khẳng định cái tôi, vị thế của bản thân qua những loại sách mình tìm đọc. Và sách giấy vẫn có chỗ đứng nhất định”, ông nói với Tri Thức - Znews.

Doanh thu của Đường sách TP.HCM lập kỷ lục trong năm 2025 nhưng lượng sách bán giảm. Ảnh: Phương Lâm.

Lời cảnh báo tương tự về sự cấp thiết của thay đổi cách vận hành kênh bán sách truyền thống đã được ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty Đường sách TP.HCM, đưa ra trong cuộc họp tổng kết hoạt động năm 2025 của đơn vị hồi tháng 3.

Dù ghi nhận doanh thu cao kỷ lục với hơn 62 tỷ đồng, tăng trưởng ở đây chủ yếu là quà lưu niệm và cà phê. Trong khi đó, doanh thu bán lẻ sách trực tiếp và mảng sách thiếu nhi sụt giảm dẫn đến nguy cơ mất "chất sách" trong một không gian văn hóa đọc tiêu biểu của thành phố.

Ông nhấn mạnh: "Khi 'chất sách' được đặt ở vị trí trung tâm, Đường sách TP.HCM mới có thể tiếp tục khẳng định vai trò là điểm đến văn hóa đọc tiêu biểu của Thành phố và duy trì sức sống lâu dài trong hệ sinh thái xuất bản - phát hành đang không ngừng thay đổi".

Nghịch lý doanh thu tăng nhưng số lượng bản sách bán ra giảm cho thấy xu hướng "showroom hóa" đang tác động trực tiếp đến cả những điểm đến tiêu biểu nhất của văn hóa đọc. Điều này đòi hỏi sự chủ động hơn từ các nhà xuất bản, công ty văn hóa, nhà sách, thư viện… trong việc đổi mới cách trưng bày và tương tác trực tiếp với bạn đọc.