Nhiều người ‘ngó lơ’, tại sao vẫn cần bảng xếp hạng sách bán chạy?

Giới trẻ ngày càng kỹ tính trong việc chọn sách để đọc nên không tin tưởng tuyệt đối vào nhãn "sách bán chạy". Ảnh: Phương Lâm.

Với Linh, việc lựa chọn một tác phẩm chỉ vì nó nằm trong danh sách bán chạy mang lại cảm giác mạo hiểm như một trò chơi may rủi. Lúc này, người đọc phải đánh đổi thời gian và năng lượng mà không chắc chắn về chất lượng thực sự.

Best-seller không phải yếu tố quan trọng

Tại thị trường Việt Nam, Thùy Linh cho rằng các đơn vị xuất bản chưa có đủ sự thẩm định độc lập và uy tín để định nghĩa thế nào là một cuốn sách hay cho độc giả nội địa.

“Nhiều kệ sách được cập nhật theo năm thay vì theo tháng hoặc theo tuần, có những cuốn đã bán chạy từ nhiều năm trước nhưng vẫn được gắn nhãn sách bán chạy. Theo mình, điều đó khiến khái niệm này đôi khi không còn mang tính đương đại hay nhanh nhạy nữa, thậm chí có phần lỗi thời”, cô chia sẻ với Tri Thức - Znews.

Thay vì tin vào các nhãn dán, Linh tập thói quen kiểm tra "profile" (hồ sơ) của tác giả trước khi quyết định mua. Cô ưu tiên những người có chuyên môn sâu, làm việc lâu năm trong lĩnh vực họ viết hoặc đã đạt được thành tựu nhất định. Với Linh, kiến thức từ một chuyên gia luôn mang lại sự an tâm cao hơn so với những tác giả ngẫu nhiên được đẩy lên nhờ các chiến dịch truyền thông.

Thùy Linh hầu như không chọn sách dựa vào bảng xếp hạng best seller. Ảnh: NVCC.

Thùy Linh chia sẻ về quan điểm chọn sách: "Với mình, nhiều người thích một cuốn sách không quan trọng bằng việc những người thích nó là ai. Nếu họ cùng gu với mình thì chỉ cần vài người thích mình cũng sẽ đọc. Ngược lại, nếu mình không biết tệp độc giả đứng sau tiêu chuẩn best-seller là ai thì số lượng không phải yếu tố quan trọng".

Theo cô, sự kén chọn này giúp bản thân bảo vệ quỹ thời gian cá nhân khỏi những tác phẩm không đúng như kỳ vọng. Cô thường tìm đến các nguồn gợi ý từ những người có cùng giá trị sống và gu đọc mà bản thân thực sự tin tưởng.

Sự dè dặt của những độc giả trẻ như Thùy Linh hoàn toàn có căn cứ khi nhìn vào ngành xuất bản thế giới. Theo một cuộc điều tra của BBC, nhiều bảng xếp hạng bán chạy thực chất là kết quả của những thỏa thuận tài chính.

Các nhà xuất bản có thể chi trả những khoản phí lớn để sách của họ được xuất hiện ở vị trí ưu tiên, kệ sách bán chạy trong cửa hàng. Cụ thể, chuỗi bán lẻ WH Smith từng bị phát hiện đề nghị mức phí 2.000 bảng Anh (khoảng 2.700 USD) để đưa một đầu sách vào vị trí nổi bật trong bảng xếp hạng tiểu thuyết.

James Daunt, Giám đốc điều hành của Waterstones - chuỗi nhà sách lớn nhất nước Anh - thừa nhận đơn vị từng có những thỏa thuận tương tự và đã ngừng lại vào năm 2011. Ông khẳng định ưu tiên những cuốn sách khách hàng thực sự muốn mua đã giúp doanh nghiệp hồi sinh mạnh mẽ, thay vì phải trả lại hàng triệu cuốn sách ế ẩm cho các nhà xuất bản.

Cat Mitchell, giảng viên ngành Xuất bản tại Đại học Derby (Anh), nhận định thuật ngữ "best-seller" có sự nhập nhằng lớn về ý nghĩa. Trong khi công chúng tin đó là doanh số thực, với các nhà bán lẻ, đó có thể chỉ là vị trí mà họ dự đoán sẽ bán chạy nhất để tối ưu không gian kệ.

Goodreads, BookTok như người bạn mới

Trong bối cảnh niềm tin vào bảng xếp hạng sụt giảm, Gen Z như Ngọc Anh (23 tuổi, nhân viên truyền thông) tìm đến các "bộ lọc" cộng đồng. Cô chọn sách theo lời giới thiệu của những người cô ngưỡng mộ trên mạng xã hội hoặc các cộng đồng như BookTok và Instagram. Với cô, sự lan tỏa kiến thức theo chiều ngang mang lại cảm giác chân thực và gần gũi hơn.

Nguyễn Ngọc Anh chia sẻ về cách cô tìm kiếm những cuốn sách phù hợp: "Mình thường đọc theo gợi ý của những người mình ngưỡng mộ trên mạng. Họ giới thiệu gì thì mình sẽ tìm đọc thử".

Xu hướng tìm sách thông qua cộng đồng này cũng được phản ánh trong nghiên cứu Exploring Goodreads reviews for book impact assessment (Tạm dịch: Khám phá các bài đánh giá trên Goodreads trong việc thẩm định tác động của tác phẩm) của TS Wang Kai, giảng viên Đại học Sư phạm Bắc Kinh (Trung Quốc).

Ngọc Anh cho rằng một trong những điều thú vị khi đọc sách là thảo luận nội dung tác phẩm với bạn bè. Ảnh: NVCC.

Nghiên cứu cho rằng Goodreads không đơn thuần là nơi lưu trữ những bài đánh giá sách. Nền tảng này vận hành như một mạng xã hội tri thức, nơi độc giả trực tiếp tạo ra, chia sẻ và lan tỏa trải nghiệm đọc.

Theo Wang, người dùng Goodreads có xu hướng tập trung thảo luận về nội dung và cảm nhận thực tế khi đọc tác phẩm hơn là những yếu tố quảng bá bên ngoài. Điều này khiến các đánh giá trên nền tảng trở thành nguồn tham khảo có độ tin cậy cao với độc giả trẻ - những người ưu tiên trải nghiệm cá nhân và sự đồng điệu trong gu đọc hơn các bảng xếp hạng thương mại.

Không chỉ Goodreads, theo nghiên cứu tiêu dùng của Hiệp hội Xuất bản Anh quốc thực hiện vào tháng 10/2022, BookTok đang đóng vai trò then chốt trong việc khơi dậy đam mê đọc sách của Gen Z.

Cụ thể, có đến 59% người trẻ được hỏi khẳng định BookTok hoặc các "bookfluencers" (người có sức ảnh hưởng trong cộng đồng sách) giúp họ tìm thấy cảm hứng đọc sách, trong khi 55% thường xuyên truy cập nền tảng này chỉ để tìm kiếm các gợi ý sách phù hợp.

Dù không nhận được lòng tin tuyệt đối của thế hệ trẻ, bảng xếp hạng sách bán chạy vẫn giữ vai trò nhất định trong quyết định mua sách của độc giả. Ảnh: Đức An.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng BookTok đang dần thay thế các kênh tham khảo truyền thống khi có 38% bạn trẻ ưu tiên lựa chọn sách theo đề xuất trên nền tảng này thay vì các kênh giưới thiệu sách truyền thống. Sức ảnh hưởng này mạnh mẽ đến mức 68% thừa nhận BookTok đã truyền cảm hứng để họ tìm đọc những tác phẩm mà trước đó chưa từng nghĩ đến.

Dù không còn tuyệt đối tin vào nhãn “best-seller”, nhiều người trẻ vẫn tìm đến những cuốn sách nổi tiếng như một cách kết nối cộng đồng. “Nếu đọc một cuốn quá ‘ngách’ thì không có nhiều người để chia sẻ, thảo luận. Ví dụ Human Acts (Tạm dịch: Hành vi con người) của Han Kang là sách 'hot' nên ít nhất 3 người trong nhóm bạn của mình đều có thể nói chuyện về nó”, cô nói.

Với Gen Z, một cuốn sách giờ đây còn có khả năng tạo ra những cuộc trò chuyện và cảm giác đồng điệu với bạn bè. Goodreads hay BookTok không hẳn thay thế hoàn toàn khái niệm sách bán chạy, cả 3 kênh này cùng định hình lại cách thế hệ trẻ tìm kiếm và tin vào giá trị của sách.