Thương vụ kỳ lạ trong lịch sử Thái Bình Dương

Mũ của các quan lại triều Thanh được chế tác từ da rái cá biển. Ảnh: The Paper

Tháng 3/1778, tàu HMS Resolution của Anh tiến vào một vịnh biển chìm trong màn sương dày đặc. Trên mũi tàu, thuyền trưởng James Cook quan sát những cánh rừng thông cao vút dần hiện ra giữa làn sương trắng xám. Đó là vịnh Nootka Sound, nằm ở phía tây bắc đảo Vancouver (Canada ngày nay).

Món hàng châu Âu bỏ đi

Không lâu sau, vài chiếc xuồng độc mộc được đục từ thân gỗ tuyết tùng nguyên khối chèo ra đón. Những người đàn ông trên xuồng cởi trần, khoác da thú, tay cầm lao bằng xương. Họ là người Nuu-chah-nulth – cộng đồng bản địa đã sinh sống hàng nghìn năm trên vùng duyên hải lạnh giá của Tây Bắc Thái Bình Dương.

Hai bên đều dè chừng nhau. Để phá vỡ sự căng thẳng, các thủy thủ Anh mang ra vài chiếc đinh sắt đã gỉ, vài con dao cũ và những mảnh đồng nhỏ trao đổi với người bản địa.

Đôi mắt của người Nuu-chah-nulth lập tức sáng lên.

Chính những chiếc đinh sắt tưởng như vô giá trị ấy đã vô tình kết nối ba nền văn minh cách nhau hàng nghìn km, mở đầu cho một mạng lưới thương mại làm thay đổi lịch sử Thái Bình Dương.

Năm 1778, họa sĩ John Webber đã ghi lại hình ảnh vịnh Nootka. Những chiếc thuyền độc mộc bằng gỗ tuyết tùng của người bản địa vây quanh một con tàu buồm khổng lồ của Anh. Ảnh: The Paper

Theo The Paper, khi ấy, người Nuu-chah-nulth không thiếu vàng, nhưng họ lại cực kỳ khan hiếm sắt.

Trước khi người châu Âu đặt chân đến, các bộ lạc ven bờ Tây Bắc Thái Bình Dương đã xây dựng một mạng lưới thương mại rộng lớn kéo dài từ Alaska đến California. Vỏ sò, dầu cá, da hải cẩu được trao đổi thường xuyên, còn sắt là kim loại quý hiếm nhất, thường dùng để chế tạo những vật phẩm nghi lễ tượng trưng cho quyền lực.

Không bộ lạc nào trong khu vực biết luyện sắt từ quặng. Thỉnh thoảng, vài mảnh sắt từ những con tàu Nhật Bản bị đắm được dòng hải lưu Kuroshio đưa dạt vào bờ, trở thành báu vật của cả cộng đồng. Vì vậy, sắt gần như đóng vai trò một loại "tiền tệ cứng".

Đối với thủy thủ Anh, vài chiếc đinh chỉ đáng giá chưa tới nửa xu ở London lại có thể đổi lấy những bộ da rái cá biển tuyệt đẹp. Họ tưởng mình vừa thực hiện một vụ trao đổi hời, nhưng lúc ấy châu Âu vẫn chưa thực sự coi trọng loại lông thú này. Nhiều người chỉ dùng chúng làm đệm ngủ trên tàu để chống rét.

Không ai ngờ rằng chính những tấm da ấy sắp tạo nên một cơn sốt thương mại ở phía bên kia địa cầu.

Người Nuu-chah-nulth bản địa. Ảnh: The Paper

Quảng Châu châm ngòi cơn sốt lông rái cá

Năm 1785, thương gia người Anh James Hanna điều khiển con tàu Harmon rời Macau, đi theo hải trình mà James Cook từng công bố để đến Nootka mua da rái cá biển. Thành công ngoài mong đợi khiến chỉ hai năm sau ông tiếp tục đầu tư thêm tàu và mở rộng hoạt động.

Trước đó, sau chuyến thám hiểm Thái Bình Dương, đoàn tàu của Cook từng ghé Quảng Châu tiếp tế. Một số thủy thủ mang những tấm da rái cá dùng làm đệm ngủ đến bán thử tại khu thương cảng.

Kết quả khiến tất cả kinh ngạc.

Theo nhật ký của thủy thủ John Ledyard, cùng một tấm da rái cá biển có giá bán tại Quảng Châu cao gần gấp đôi so với bán ở bán đảo Kamchatka của Nga.

Nguyên nhân nằm ở giá trị đặc biệt của loài vật này. Rái cá biển sống trong vùng nước băng giá nhưng gần như không có lớp mỡ dưới da. Để giữ nhiệt, chúng sở hữu bộ lông dày đặc nhất trong thế giới động vật có vú, với khoảng một triệu sợi lông trên mỗi inch vuông.

Tại Trung Quốc thời nhà Thanh, bộ lông ấy được gọi là "da rồng biển" hay "vàng mềm". Những chiếc áo và mũ làm từ lông rái cá trở thành biểu tượng địa vị dành cho hoàng gia và tầng lớp quý tộc.

Khi tin tức lan truyền, thương nhân Anh, Mỹ, Nga và Tây Ban Nha đồng loạt đổ về vùng Tây Bắc Bắc Mỹ. Theo các ghi chép lịch sử, nhiều chuyến đi đạt tỷ suất lợi nhuận trên 300%, thậm chí có chuyến lên tới hơn 2.000%.

Điều đặc biệt của tuyến thương mại này không chỉ nằm ở lợi nhuận, mà ở việc cùng một món hàng lại mang ba ý nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Đối với người Nuu-chah-nulth, chiếc đinh sắt là biểu tượng của quyền lực và địa vị.

Đối với nước Anh đang bước vào Cách mạng Công nghiệp, đinh sắt chỉ là vật tư công nghiệp rẻ tiền.

Trong khi đó, tại Quảng Châu Trung Quốc, lông rái cá biển lại là món hàng xa xỉ bậc nhất trước khi được đưa vào triều đình nhà Thanh.

Hành trình của một tấm da cũng kéo dài gần nửa vòng Trái Đất. Tàu buôn rời Anh, vòng qua Mũi Hảo Vọng để đến bờ Tây Bắc Bắc Mỹ, rồi ghé Hawaii tiếp tế trước khi vượt Thái Bình Dương đến Quảng Châu. Tổng thời gian có thể kéo dài gần một năm.

Khoảng cách địa lý khổng lồ khiến thông tin lưu thông rất chậm, nhưng cũng chính điều đó giúp duy trì mức lợi nhuận khổng lồ ở từng mắt xích của chuỗi thương mại.

Năm 1788, tàu Northwest America một con tàu buồm hai cột buồm được các nghệ nhân Quảng Châu đóng trên bờ biển Bắc Mỹ, đã chính thức được hạ thủy. Đây là di sản kỹ thuật sớm nhất mà những người Trung Quốc để lại ở châu Mỹ. Ảnh: Thư viện Đại học Washington

Để giảm chi phí xây dựng cơ sở thương mại, năm 1788, thương gia Anh John Meares tuyển khoảng 50 thợ thủ công người Hoa tại Macau và Quảng Châu đưa sang Nootka.

Đây được xem là nhóm người Hoa đầu tiên được ghi nhận đặt chân lên bờ Tây Bắc Bắc Mỹ.

Họ xây dựng các trạm giao dịch, đóng tàu và sửa chữa công trình bằng chính kỹ năng nghề mộc được tích lũy ở miền nam Trung Quốc. Năm sau, một nhóm thợ khác tiếp tục được đưa sang, gồm thợ mộc, thợ rèn, thợ xây, thợ may, thợ đóng giày và đầu bếp.

Tuy nhiên, ngay sau khi đặt chân tới đây, họ bị cuốn vào cuộc tranh chấp giữa Anh và Tây Ban Nha tại Nootka. Nhiều người bị bắt, bị đưa sang Mexico lao động cưỡng bức. Một số trốn thoát, số khác mất gần một năm mới có thể trở về Macau.

Cái giá của tuyến thương mại xuyên Thái Bình Dương

Đối với người Nuu-chah-nulth, đây cũng là lần đầu tiên họ tận mắt nhìn thấy những người châu Á – những con người đến từ đế chế vốn luôn khao khát thứ "da rồng biển" của họ.

Những cột totem thổ dân đã bị phong hóa trên bờ biển Tây Bắc Thái Bình Dương. Có lẽ, ẩn trong một kẽ hở của cột totem bằng gỗ chạm khắc này, là một chiếc đinh sắt của Anh đã được đổi lấy vàng mềm hơn một thế kỷ trước. Ảnh: Bảo tàng Văn minh Canada

Thập niên 1790 đánh dấu giai đoạn sôi động nhất của ngành buôn bán lông rái cá biển.

Anh, Mỹ, Nga và Tây Ban Nha lần lượt cạnh tranh quyết liệt để giành quyền kiểm soát vùng biển này, trong khi Quảng Châu vẫn là điểm tiêu thụ lớn nhất.

Thế nhưng, chính những người Nuu-chah-nulth – mắt xích đầu tiên của chuỗi thương mại – lại phải trả giá.

Khi ngày càng nhiều tàu buôn cập bến, nguồn cung sắt tăng mạnh, khiến kim loại từng quý như báu vật nhanh chóng mất giá trong các bộ lạc.

Nạn săn bắt cũng lan rộng khắp bờ biển từ Nootka đến California. Rái cá biển sinh sản rất chậm, mỗi năm chỉ sinh một con và con non phải theo mẹ gần một năm mới có thể tự lập. Chúng không thể chống chọi trước hoạt động săn bắt quy mô công nghiệp.

Đến giữa thế kỷ XIX, nhiều quần thể rái cá biển gần như tuyệt chủng. Năm 1911, Anh, Mỹ, Nga và Nhật Bản ký Công ước Bắc Thái Bình Dương, chính thức cấm săn bắt rái cá biển trên biển khơi.

Ngày nay, người Nuu-chah-nulth vẫn tiếp tục truyền thống chạm khắc cột totem. Thỉnh thoảng, trong những thân gỗ cổ thụ, người ta vẫn bắt gặp vài chiếc đinh sắt han gỉ mắc lại giữa các thớ gỗ.

Không ai còn nhớ chúng từng được đổi lấy bao nhiêu tấm da rái cá cách đây hàng trăm năm. Nhưng chính những chiếc đinh nhỏ bé ấy đã từng góp phần kết nối ba nền văn minh và mở ra một trong những tuyến thương mại kỳ lạ nhất trong lịch sử thế giới.