Năm 1997, Jim Kardach, người phát triển hệ thống cho phép điện thoại di động giao tiếp với máy tính, đã đề xuất đặt tên cho hệ thống này là “bluetooth”. Đó cũng là quãng thời gian ông đang đọc cuốn tiểu thuyết lịch sử kể về vị vua Đan Mạch, người gồm thâu các bộ lạc trở thành một vương quốc thống nhất vào thế kỷ X. Vị vua mang tên Harald Bluetooth, tức Harald “răng xanh” (thực chất là răng ngăm đen), biệt hiệu gắn liền với tên vị vua, để làm rõ đặc trưng diện mạo của ông.
|
| Người Việt xưa. Ảnh: Leon Busy. |
Người Việt Nam ngày nay vẫn có thói quen đặt biệt hiệu tương tự như vậy dành cho bạn bè. Có thể là những từ mô tả đặc điểm ngoại hình nổi bật, nét tính cách đặc thù, cũng có khi ghép cùng tên húy của song thân cho tiện gọi. Khởi nguyên của cách tạo dựng danh hiệu vốn thô mộc, gần gũi như thế, chẳng ai cần giấu giếm, thậm chí chẳng có ý niệm về sự tôn trọng hay coi thường. Ngược trở về hai ba trăm năm trước, tình hình không có mấy khác biệt.
Có một Trần Phúc Thành (?-1775), tên tự là Trọng Chiêu, khi đi học đã thuộc làu kinh sử không sót một chữ, được thầy bạn gọi là Chiêu “hòm sách”; lại có một Lê Đạt ở miền đất Gia Định, tài giỏi văn chương, nhưng tính tình nóng nảy, mọi người thường gọi là Đạt “lửa”. Hay một Phan Văn Triệu (?-1803) đẹp trai, dũng cảm, nhưng vẫn bị gọi là Triệu “sấu”, bởi anh ta từng thoát khỏi cá sấu khi bơi trên sông. Phan Văn Triệu về sau theo vua Gia Long đánh đông dẹp bắc, bách chiến bách thắng được vị vua nể trọng, gọi với cái tên Triệu “Tử Long”, ngầm ví với một mãnh tướng thời Tam Quốc.
Đối với người bình dân ngày trước, họ vẫn thoải mái dùng tên người đặt cho tên đất, hoặc ngược lại, lấy tên làng xã đặt cho tên người, mà không mảy may kiêng kỵ. Như thời Lý có động bà Tứ, thời Lê có bãi ông Mạc, thời Mạc có chợ ông Cung; ngay phía ngoài cổng thành Thăng Long còn có khoảnh đất binh lính hay tụ tập, mang tên chỗ bà Nhiễm v.v. Văn bia dân gian còn lưu lại đầy rẫy những tên đất trùng với tên người như vậy.
Giữa những người bình dân, họ vẫn thoải mái gọi tên nhau, cho đến khi một ai đó sinh đứa con đầu lòng. Tên của đứa trẻ trở thành tên gọi mới của bố mẹ nó trong cộng đồng, lắm khi hết sức tục tĩu, không phải xuất phát từ ý niệm kính trọng húy danh như cách tầng lớp trung thượng lưu quan niệm. Câu chuyện chỉ khác đi, khi người ta bắt đầu tiếp nhận giáo dục, bắt đầu có chỗ đứng trong xã hội, có quyền lực, có sự nhìn nhận giá trị bản thân, và muốn thiêng hóa căn cước.
|
| Người bình dân xưa thường đặt tên một cách thô mộc Ảnh minh họa: Sách "Kỹ thuật của người An Nam" - Henri Oger |
Ở gia đình có điều kiện, vào ngày đầy tháng của con, người ta tổ chức lễ khẳm tháng để đặt tên cho đứa trẻ, mừng nó khỏe mạnh vượt qua ba mươi ngày thử thách đầu đời. Sau khi đã chọn được cái tên vừa ý, người cha bước tới trước ban thờ biện sẵn lễ vật, lầm rầm khấn vái xin keo, bằng cách gieo hai đồng âm dương để trưng cầu ý kiến của thần linh, tiên tổ. Cách xin keo như vậy thực ra chỉ mang tính tượng trưng, bởi nếu không gieo được hai mặt âm dương, “thua keo này, lại bày keo khác”, họ sẽ gieo đến khi nào được một đồng sấp, một đồng ngửa mới thôi.
Ở cung đình, lễ khẳm tháng diễn ra tưng bừng hơn, người cha sẽ viết tên đứa trẻ bằng mực son lên giấy, trình cho quan khách cùng xem, rồi nhận về những lời chúc phúc tốt lành. Dĩ nhiên, sau đó người thân vẫn tiếp tục gọi đứa trẻ bằng cái tên tầm thường. Chỉ khi đứa trẻ lớn mạnh hơn, thường là sau khi đã biết đi, mới được đổi dùng tên đẹp.
Những đứa trẻ bình dân sẽ chỉ có tên nôm na thô tục, nếu chúng chưa một lần đến trường. Chỉ khi bước chân vào môi trường chữ nghĩa, anh học trò mang tên thô tục sẽ nhận được căn cước mới từ người thầy. Song nhiều khi căn cước mới cũng chỉ là một tên chữ Hán thông dụng, chẳng mấy văn hoa, chẳng được dẫn dụng điển tích sâu sắc. Phải đến khi tham gia khoa cử, đỗ đạt làm quan, xuất phát từ mong muốn lưu danh thiên cổ, các chàng tân khoa mới lại có nhu cầu đổi tên. Cũng có khi, nhận được thiện cảm từ vị quân vương, đích thân nhà vua sẽ gợi ý, thậm chí ban cho bề tôi thân tín một cái tên mới đẹp đẽ và thâm thúy hơn.
Như câu chuyện diễn ra vào tháng ba năm 1304, thời vua Trần Anh Tông, ba ngày liên tiếp trên đường phố kinh thành Thăng Long hết sức náo nhiệt bởi đoàn đưa rước chào mừng các tân khoa đỗ đầu kỳ thi Đình. Trong đoàn diễu phố đông đúc có trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi, ba mươi hai tuổi, và một hoàng giáp mười sáu tuổi (tính theo tuổi mụ) nổi tiếng thần đồng mang tên Nguyễn Cốt 鶻. Nguyễn Cốt từng làm mấy câu thơ tự vịnh bản thân: “[...] Mười hai tuổi đã Thái học sinh, mười sáu tài năng đỗ thi Đình, hăm bốn vào triều làm Gián nghị, hăm sáu sứ thần sang Yên kinh”, về sau trở thành nhà chính trị có tài, được các vua nhà Trần trọng dụng. Dĩ nhiên, anh chàng đã đổi tên để sử dụng trong triều, sau khi lựa kỹ chữ nghĩa từ Kinh Thi. Nguyễn Cốt đổi lấy tên Trung Ngạn 忠彥 (trung thành, tài năng), nhân tiện đặt tên tự là Bang Trực 邦直.
[...]
Vào thời Nguyễn, các tân khoa đỗ đầu như Phạm Phú Thứ, Nguyễn Tri Phương, Nguyễn Tư Giản, Trần Bích San v.v. đều được vua ưu ái ban tên. Trong số đó, Nguyễn Tư Giản (1823-1890), vốn tên là Nguyễn Văn Phú, chỉ bởi mang tên với hàm ý làm giàu, đã phải vất vả đổi vài lần, đến khi vua khuyên bút son phê chuẩn mới thôi. Tư Giản sinh ra trong gia đình có truyền thống khoa bảng, nhưng gia cảnh đến đời cha đã sa sút. Đó có lẽ là lý do khiến người cha đặt tên con là Phú 富, gửi gắm ước vọng giàu sang. Nguyễn Văn Phú bước vào con đường chính trị, làm quan trải qua bảy đời vua, giữ nhiều chức vụ trọng yếu. Cái tên mang nghĩa giàu sang, hẳn bị coi là thô bỉ, nếu mục đích làm chính trị lại xuất phát từ mong muốn làm giàu. Trước đó bốn trăm năm, Môn hạ ty thị lang Nguyễn Phú (giàu có) cũng từng phải đổi tên thành Nguyễn Phó 傅 (giúp rập phò tá), và cùng thời, Hoàng Kim Tích (ban vàng) phải đổi tên Hoàng Diệu (chiếu sáng), với lý do tương tự.