Chiếc xe công an lao vút trong đêm rồi dừng ngay trước cổng nghĩa trang. Bác sĩ Yến bước xuống xe, mang theo bộ dụng cụ khám nghiệm. Cách đó không xa là thi thể cô gái trẻ vừa tử vong tại một nhà nghỉ.
Vị chủ cơ sở nhất quyết từ chối việc mổ tử thi tại hiện trường, lực lượng chức năng buộc phải đưa thi thể ra nghĩa trang để khám nghiệm. Sau khi chở bác sĩ Yến đến nơi, cán bộ công an phải rời đi vì còn nhiệm vụ khác. Giữa nghĩa trang rộng lớn, đồng hồ điểm nửa đêm, chỉ còn lại một mình chị với tử thi và công việc chưa thể trì hoãn.
"Thân gái một mình trong hoàn cảnh ấy, tôi không tránh khỏi cảm giác tủi thân và đã bật khóc", bác sĩ Yến nhớ lại.
Nhưng cảm giác chùng xuống chỉ thoáng qua. Bởi ngay sau đó, trách nhiệm của một bác sĩ pháp y kéo chị trở lại với điều quan trọng nhất là phải tìm ra sự thật cho cái chết đang nằm trước mắt.
Nghề pháp y
"Mỗi khi một vụ việc được làm rõ nguyên nhân, tôi có thể ăn ngon, ngủ yên", ThS.BS Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội, nói với Tri Thức - Znews khi nói về nghề pháp y.
Giữa guồng quay khắc nghiệt với khoảng 10.000 vụ việc mỗi năm, chị Yến tưởng như đã chai sạn trước cái chết. Thế nhưng, thảm kịch cháy chung cư mini tại Khương Đình vẫn là một vết sẹo ám ảnh không thể chữa lành.
"Hôm đó, điều khiến tôi sợ không phải là phải tiếp xúc với người đã khuất, mà là số lượng nạn nhân quá nhiều, trong đó có cả trẻ nhỏ", chị kể.
Phía sau cửa phòng nhận dạng là áp lực nặng đến nghẹt thở. Tiếng khóc xé lòng của người thân các nạn nhân như mũi kim đâm. Các bác sĩ phải xác định danh tính càng nhanh càng tốt để gia đình sớm được đón người thân về. Cuộc đua nghiệt ngã ấy bắt đầu từ sáng sớm đến bình minh, lần lượt từng nạn nhân được gọi tên để về với gia đình. Quá nửa đêm, hai nạn nhân xấu số vẫn còn nằm lại trong sự tĩnh lặng cùng mẫu xét nghiệm ADN. Khi kết quả cuối cùng hiện ra, chị Yến cùng đồng nghiệp mới thật sự thở phào trong xót xa.
Đêm hôm ấy, khi trở về nhà, chị gần như không ngủ được. "Cứ nhắm mắt lại là tôi lại nghe thấy tiếng khóc, tiếng gọi thất thanh của người thân các nạn nhân. Hai ngày sau đó, tôi vẫn ngủ chập chờn và thậm chí phải để điện sáng vì không dám tắt", nữ bác sĩ tâm sự.
    |
Âm thầm làm việc với người đã khuất, các bác sĩ pháp y lần tìm từng dấu vết để trả lời câu hỏi cuối cùng: vì sao một con người ra đi. Ảnh: Phương Anh - Lê Liên. |
Trong thế giới của những tử thi lạnh lẽo, mỗi bản kết luận pháp y đều liên quan trực tiếp đến công lý. Bác sĩ Yến thừa nhận bóng tối của nghề nghiệp đôi khi đối mặt với những lời đề nghị "nhuốm mùi tiền" nhằm thay đổi kết quả giám định. Nhưng ngay từ đầu, chị đã xác định rõ con đường của mình là thượng tôn pháp luật.
"Người mất không thể nói dối và chúng tôi không cho phép mình nói sai sự thật", chị nói. Theo bác sĩ Yến, một bản kết luận pháp y có thể giúp một người được minh oan, hoặc ngược lại phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Đằng sau đó là danh dự, nước mắt và là số phận của cả một gia đình.
Không có "cái chết trắng"
Những năm đầu, bác sĩ Ngọc Yến gần như chỉ ngủ khoảng 4 tiếng mỗi ngày. Làm việc 12-16 tiếng tại cơ quan là chuyện bình thường. Chị mang hồ sơ đi hỏi hết thầy này đến thầy khác, tự đọc tài liệu, nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân. Có thời gian gần một năm, chị liên tục xem các bộ phim và tài liệu về pháp y để học cách phân tích, rèn luyện tư duy logic nhằm lần tìm sự thật.
"Trước mỗi vụ việc, tôi luôn yêu cầu phải đặt ra càng nhiều câu hỏi càng tốt. Chỉ khi trả lời được tất cả câu hỏi đó một cách thuyết phục, chúng tôi mới đưa ra kết luận cuối cùng", chị nói.
 |
| Hơn 20 năm gắn bó với pháp y, bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến cùng đồng nghiệp âm thầm giải mã những cái chết, tìm lại sự thật cho người đã khuất. |
Theo chị, trong thực tế không có cái chết nào là "cái chết trắng" - tức cái chết không có nguyên nhân. Mọi thương tích, mọi nguyên nhân tử vong đều có lý do của nó. Nếu chưa tìm ra, đơn giản là vì kiến thức hoặc điều kiện khoa học kỹ thuật chưa đủ để giải mã.
Hiện lĩnh vực pháp y đã được đầu tư khoảng 300 tỷ đồng cho các hệ thống về gene và độc chất, giúp nâng cao năng lực giám định. Về nhân lực, tiêu chuẩn cũng ngày càng khắt khe hơn. Chẳng hạn, giám định viên tâm thần phải là bác sĩ chuyên khoa I, và trong thời gian tới, trung tâm sẽ ưu tiên tuyển những bác sĩ đã qua đào tạo sau đại học.
"Bác sĩ pháp y không thể là người yếu chuyên môn", chị nhấn mạnh. Theo chị, họ phải hiểu nhiều lĩnh vực khác nhau, từ y học, độc chất, ADN đến pháp luật và tâm lý học.
"Mẹ làm nghề ngầu thế!"
Khi được hỏi điều gì khiến chị lựa chọn theo đuổi ngành pháp y - một lĩnh vực mà không nhiều người sẵn sàng bước vào - bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến cho rằng quyết định ấy đến từ sự phù hợp với tính cách và cả một chút cơ duyên.
Pháp y là ngành đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và đặc biệt là tính trung thực tuyệt đối. Những yêu cầu đó lại khá phù hợp với con người chị. Nhưng khi mới bước chân vào nghề, bản thân chị cũng không tránh khỏi cảm giác ngại ngùng.
 |
| Có thời gian, vì những định kiến quanh nghề pháp y, bác sĩ Yến gần như thu hẹp vòng bạn bè và ít khi chia sẻ về công việc của mình. Ảnh: NN. |
Suốt những năm đầu, chị gần như giấu kín công việc pháp y với gia đình và bè bạn. Trong tâm thức và tín ngưỡng của người Việt, việc chạm mặt người đã khuất vốn là điều kiêng dè; nên khi biết ai đó trực tiếp cầm dao khám nghiệm, sự e ngại ấy càng trở nên nặng nề hơn.
Nỗi lòng ấy không chỉ dừng lại ở sự cách biệt, mà đôi khi còn là những ánh nhìn kỳ thị trong những cuộc hàn huyên. Vài câu nói vô tình cũng đủ khiến chị chạnh lòng, khiến vòng tròn bạn bè cứ thế hẹp dần đi, một phần vì người đời lánh xa, một phần vì chị chủ động thu mình để bảo vệ tâm hồn trước những tổn thương từ bên ngoài. Thế nhưng, càng dấn thân, chị càng thấu hiểu: Pháp y không đơn thuần chỉ là đi tìm nguyên nhân cái chết như cách người ta vẫn thường lầm tưởng.
"Nguyên nhân tử vong thực ra chỉ là một phần rất nhỏ trong bức tranh rộng lớn của pháp y. Công việc của bác sĩ pháp y còn liên quan hàng loạt lĩnh vực khác: giám định thương tích, giám định trong các vụ xâm hại tình dục, truy tìm dấu vết sinh học, xét nghiệm ADN hay điều tra các trường hợp nghi ngờ đầu độc", chị cho hay.
Khi hiểu sâu hơn về ý nghĩa của công việc mình đang làm, chị cũng dần "cởi trói" cho chính mình, bắt đầu cởi mở hơn và chủ động chia sẻ để mọi người hiểu đúng về nghề pháp y.
Dù không sợ công việc của mình, bác sĩ Ngọc Yến từng lo các con sẽ ngại khi biết mẹ làm pháp y. Tuy nhiên, thực tế lại khác. Khi chị hỏi con có thấy ngại khi nói về nghề của mẹ không, con chị cho biết vẫn thoải mái chia sẻ với bạn bè, thậm chí có người còn nói: "Mẹ cậu làm công việc ngầu thế! Các con không ngại, mà còn thấy tự hào", chị cười.
Muốn ăn uống lành mạnh nhưng hay stress công việc? Muốn tập thể dục đều đặn nhưng hay làm việc trễ? Mục Sức khỏe giới thiệu một số sách để đồng hành cùng bạn từ phòng gym đến đường chạy, từ văn phòng đến bếp ăn. Tuyển tập này sẽ cung cấp thêm nhiều lựa chọn, và bớt đi một số nỗi lo trên hành trình cân bằng cuộc sống hiện đại.
