Châu Âu trước chiến sự Iran: Giờ tiến lên, hay lùi?

Chỉ ba ngày sau dịp tròn 4 năm Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine, Mỹ và Israel bắt đầu không kích Iran. Một mặt trận mới hình thành, đe dọa làm suy yếu ổn định toàn cầu, đẩy giá năng lượng leo thang và khiến thị trường tài chính thế giới chao đảo.

Từ EU, Anh, Canada đến Nhật Bản, cuộc chiến mới nhất đang khiến các chính phủ thêm bất an, trong bối cảnh họ vốn đã quay cuồng vì hệ lụy kinh tế từ các gói thuế quan, chiến sự tại Ukraine và Gaza, những tuyên bố gây tranh cãi của Tổng thống Donald Trump về Greenland, cũng như vụ Washington bắt giữ lãnh đạo Venezuela.

Vượt ra khỏi Trung Đông

Sang ngày thứ năm, cuộc chiến với Iran đã vượt khỏi phạm vi Trung Đông. Một tàu ngầm Mỹ phóng ngư lôi đánh chìm tàu hải quân Iran ngoài khơi Sri Lanka, trong khi hệ thống phòng không của NATO bắn hạ một tên lửa đạn đạo Iran đang hướng tới không phận Thổ Nhĩ Kỳ.

Chiến hạm Iran bị đánh chìm là IRIS Dena, với 180 thủy thủ, chìm tại vùng biển quốc tế ở Ấn Độ Dương, cách Iran hơn 3.200 km. Hải quân Sri Lanka đã cứu được 32 thủy thủ bị thương nặng và tiếp tục tìm kiếm người sống sót. Tuy nhiên, lực lượng cứu hộ cho biết họ chỉ phát hiện thi thể trôi nổi gần vệt dầu loang và những xuồng cứu sinh trống rỗng.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cho biết đây là lần đầu tiên kể từ Thế chiến II một tàu ngầm Mỹ phóng ngư lôi vào tàu chiến đối phương. Dẫu vậy, việc NATO chính thức bị cuốn vào xung đột mới là dấu hiệu cho thấy phạm vi chiến sự đang mở rộng đáng kể.

Thi thể các thủy thủ Iran được đưa ra khỏi xe tải và chuyển đến nhà xác tại Bệnh viện Karapitiya sau vụ tấn công bằng tàu ngầm vào tàu quân sự Iris Dena của Iran ngoài khơi Sri Lanka, tại Galle (Sri Lanka) ngày 4/3. Ảnh: Reuters.

Theo Bộ Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ, tên lửa Iran hướng về không phận nước này đã bay qua Iraq và Syria trước khi bị NATO bắn hạ trên khu vực phía đông Địa Trung Hải. Ankara không nêu rõ mục tiêu dự kiến của tên lửa, song kể từ khi bị tấn công hôm 28/2, Iran đã phóng hàng trăm tên lửa và UAV vào các quốc gia có căn cứ quân sự Mỹ.

Căn cứ không quân Incirlik của Thổ Nhĩ Kỳ là nơi đồn trú của một lực lượng đáng kể thuộc Không quân Mỹ. Ankara trước đó tuyên bố không cho phép sử dụng không phận nước này để tấn công Iran.

Tuy nhiên, một quan chức quân sự cấp cao Mỹ và một quan chức phương Tây cho biết tên lửa Iran nhắm vào căn cứ này và đã bị một tàu chiến Mỹ tại đông Địa Trung Hải đánh chặn.

Giới chuyên gia cho rằng, một cuộc tấn công nhằm vào Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia thành viên NATO có đường biên giới dài khoảng 480 km với Iran, có thể kích hoạt điều khoản phòng thủ tập thể của liên minh, kéo theo nguy cơ 32 nước thành viên bị lôi kéo vào chiến sự.

Một máy Typhoon của Không quân Hoàng gia Anh cất cánh từ một địa điểm không được tiết lộ để thực hiện các chiến dịch trên khắp Trung Đông. Ảnh: Reuters

NATO ra tuyên bố lên án hành động xâm phạm của Iran, khẳng định “đứng vững bên các đồng minh, bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ”, đồng thời nhấn mạnh năng lực răn đe và phòng thủ, đặc biệt trong lĩnh vực phòng không - phòng thủ tên lửa, vẫn được duy trì ở mức cao nhất.

Phát biểu tại Warsaw cùng các lãnh đạo Liên minh châu Âu, Ngoại trưởng Ba Lan Radosław Sikorski nhận định Iran đang “mở rộng chiến tranh sang các quốc gia không tấn công họ”

“Có câu nói nổi tiếng rằng: điều còn tệ hơn một tội ác, đó là một sai lầm”, vị ngoại trưởng cảnh báo.

Thử thách chính trị

Trong khi Tehran đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các quốc gia vùng Vịnh, Cyprus, Lebanon và nhiều nơi khác, xung đột đang thử thách khả năng tự định hình vận mệnh của các nước, đồng thời bộc lộ những phản ứng chính trị trái chiều rõ rệt.

Thủ tướng Pedro Sánchez của Tây Ban Nha lên án các cuộc tấn công vào Iran là “sự leo thang nguy hiểm”, trong khi Thủ tướng Canada và Thủ tướng Đức công khai ủng hộ quyết định phát động chiến dịch quân sự của ông Trump.

Tại cuộc gặp với Thủ tướng Đức Friedrich Merz ở Nhà Trắng hôm 4/3, ông Trump chỉ trích gay gắt nhà lãnh đạo Tây Ban Nha vì phản đối chiến dịch không kích.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Tổng thống Mỹ Donald Trump trong cuộc gặp tại Nhà Trắng ngày 4/3. Ảnh: Reuters.

“Chúng tôi sẽ cắt đứt toàn bộ thương mại với Tây Ban Nha. Chúng tôi không muốn dính líu gì đến họ”, ông Trump nói với báo giới.

Lãnh đạo Pháp, Anh và Liên minh châu Âu tìm cách tránh va chạm trực diện với Nhà Trắng, đưa ra các tuyên bố thận trọng: lên án hành động đáp trả của Iran nhưng không hoàn toàn tán thành chiến dịch do Mỹ dẫn đầu.

Tại cuộc gặp, ông Merz cũng phê phán Tây Ban Nha vì chưa tăng chi tiêu quốc phòng, cho rằng các nước khác đang “thuyết phục họ đây là một phần của an ninh chung”. Ông thừa nhận các cuộc không kích Iran “đương nhiên gây tổn hại cho kinh tế”, và nhấn mạnh: “Đó là lý do tất cả chúng ta đều hy vọng cuộc chiến này sớm chấm dứt”.

Trong nhiều năm, chính những nhà lãnh đạo này từng gọi hành động quân sự của Nga tại Ukraine là sự tấn công vào trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Giờ đây, chính họ lại phải xoay xở trước thực tế một cuộc chiến do Mỹ phát động nhằm vào Iran khi các cuộc đàm phán ngoại giao vẫn đang diễn ra và chưa có sự phê chuẩn của Quốc hội Mỹ.

Phát biểu trước Quốc hội, Thủ tướng Anh Keir Starmer lý giải quyết định không tham gia không kích bằng cam kết sẽ không đưa quân đội Anh vào chiến sự nếu không có cơ sở pháp lý rõ ràng. Tuy nhiên, ông cảnh báo nước Anh vẫn sẽ chịu tác động từ cuộc xung đột.

Ông nhấn mạnh Anh đã rút ra bài học từ việc ủng hộ mạnh mẽ cuộc xâm lược Iraq năm 2003 của Mỹ - quyết định mà về sau nhiều người dân Anh cảm thấy hối tiếc.

Thủ tướng Anh Keir Starmer cam kết sẽ không đưa quân đội Anh vào chiến sự tại Iran. Ảnh: Reuters.

Tính toán cặn kẽ

Những tính toán tương tự đang diễn ra trên khắp thế giới, khi các nhà lãnh đạo phải cân nhắc giữa rủi ro làm phật ý ông Trump và hệ lụy nặng nề mà một cuộc chiến kéo dài có thể gây ra cho quốc gia của họ.

Giá dầu và khí đốt tăng mạnh do gián đoạn sản xuất và rủi ro tại eo biển Eo biển Hormuz. Hàng trăm nghìn du khách châu Âu và lao động nước ngoài mắc kẹt tại Trung Đông khi nhiều đường bay bị đình chỉ.

Nguy cơ tấn công khủng bố để trả đũa cũng gia tăng, giới điều tra Mỹ đang xem xét khả năng liên hệ giữa xung đột và một vụ xả súng chết người tại bang Texas. Các chuyên gia đồng thời cảnh báo về khả năng xuất hiện làn sóng người tị nạn mới từ Iran và khu vực nếu chiến sự kéo dài.

“Từ năng lượng, hạt nhân đến giao thông, di cư và an ninh, chúng ta phải chuẩn bị cho những dư chấn từ các sự kiện gần đây”, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen phát biểu.

Và câu hỏi đặt ra cho các nhà lãnh đạo thế giới hiện giờ là họ có thể làm gì để giảm thiểu tác động của cuộc chiến mới và các đòn đáp trả của Iran.

Ông Michael B. Froman, Chủ tịch Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ, nhận định nhiều quốc gia đã chịu tác động từ chính sách cứng rắn của Iran kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 đưa chính quyền thần quyền lên nắm quyền, theo New York Times.

Một người phụ nữ bật khóc sau khi nhìn thấy đống đổ nát từ một tòa nhà bị trúng bom trong các cuộc không kích ở Tehran hôm 3/3. Ảnh: NYT.

Trong nhiều năm, các nước đã nỗ lực tìm giải pháp ngoại giao cho những vấn đề đó. Nhưng hiện tại, theo ông Froman, họ “phần lớn chỉ là khán giả, có ảnh hưởng hạn chế tại khu vực và có lẽ cũng ít tác động tới chính quyền này”.

Với vị thế là các cường quốc tầm trung, nhiều quốc gia ở châu Âu, châu Mỹ và châu Á không có đủ sức mạnh quân sự để xoay chuyển cục diện. Đồng thời, họ cũng chịu sức ép kinh tế giữa Mỹ và Trung Quốc, khiến dư địa mặc cả ngày càng thu hẹp.

Giáo sư Sharon Pardo của Đại học Ben-Gurion nhận định: “Sự thật khó chịu là châu Âu hiện có nguy cơ bị nhìn nhận không chỉ là một tác nhân yếu thế, mà là một bên bên lề”.

Tham vọng lâu nay của châu Âu trở thành một chủ thể toàn cầu tại Trung Đông đang đối mặt thử thách nghiêm trọng nhất, đặc biệt khi nhiều quốc gia châu Âu có lịch sử phức tạp với khu vực này.

Với các đồng minh truyền thống của Mỹ, bài toán làm thế nào để ứng xử với ông Trump ngày càng phức tạp. Ông Starmer đã nỗ lực tránh đối đầu trực diện để duy trì đàm phán thương mại và an ninh. Tuy nhiên, việc ông không ủng hộ các cuộc không kích Iran và tìm kiếm một lộ trình riêng đang đặt quan hệ hai bên trước thử thách.

“Tôi không hài lòng với Anh”, ông Trump nói tại Phòng Bầu dục. “Đây không phải là Winston Churchill mà chúng ta đang làm việc cùng”.