Trong các bức tranh cổ, vua và hoàng hậu cầm những cành cây đan chéo nhau. Đây là biểu tượng cho: người phụ nữ chính là “thập giá” (thử thách) của đàn ông dưới hình dạng Anima, người đàn ông là “thập giá” của phụ nữ dưới hình dạng Animus. Chúng ta vừa khao khát nhau, vừa làm khổ nhau, vừa là bài kiểm tra khó nhất dành cho nhau.

Một con người sống theo bản năng bình thường sẽ chẳng bao giờ hay biết về sức mạnh của “vô thức tập thể” cho đến khi nó ập đến. Giống như nhân vật Faust từng nói: “Bạn chỉ biết đến một khao khát duy nhất thôi, cầu mong bạn đừng bao giờ biết đến cái còn lại!” (vì cái còn lại đó quá kinh khủng và sâu thẳm).

Quá trình này là cốt lõi của mọi sự thay đổi, nhưng lúc mới bắt đầu, nó thường gây bối rối đến mức những người xưa (như các nhà giả kim) phải mượn hình ảnh cái chết và sự hồi sinh để mô tả nó. Họ hình dung nó thông qua việc biến đổi hóa chất trong phòng thí nghiệm, hay qua những biểu tượng tôn giáo huyền bí.

Con người thường yêu ghét những điều có ở chính mình trên người khác. Ảnh minh họa: SANE Australia.

Trong tâm lý học hiện đại, đây được coi là quá trình quan trọng nhất của tâm trí. Mục tiêu cao nhất là giúp chúng ta “tỉnh thức”. Các bước thực hiện cụ thể như sau: Ngừng “nhìn hình ta rời bóng” - bước đầu tiên là nhận ra rằng những tính cách ta ghét hay yêu ở người khác thực chất thường là những mảnh ghép của chính mình mà ta vô tình “áp đặt” lên họ; phân biệt thật - ảo, từ đó, ta dần hiểu rõ về người đồng hành và về chính mình.

Ta biết đâu là con người thật, đâu là “mặt nạ” ta tự tưởng tượng ra hoặc do người khác gán cho mình và cuối cùng là lắng nghe bản năng - trong lúc mải mê nỗ lực, chúng ta ít khi nhận ra rằng chính “mẹ thiên nhiên” bên trong đang âm thầm giúp sức. Bản năng con người luôn thôi thúc chúng ta tiến tới một mức độ nhận thức cao hơn. Cái khát khao muốn hiểu biết nhiều hơn này chính là động lực tạo nên nền văn minh và văn hóa. Tuy nhiên, chúng ta sẽ chẳng bao giờ đạt tới đích nếu không tự nguyện dấn thân và phục vụ cho sự thôi thúc ấy của tâm thức.

Các nhà giả kim cho rằng người thực hiện (nghệ nhân/ nhà giả kim) chỉ là người phục vụ cho công việc, và chính tự nhiên mới là thứ đưa công việc đến kết quả cuối cùng. Tuy nhiên, con người vẫn cần phải có cả ý chí lẫn năng lực; vì nếu thiếu một trong hai, sự thôi thúc bên trong sẽ chỉ dừng lại ở mức bản năng thuần túy. Thậm chí, nó có thể biến tướng thành những sự lệch lạc thay vì dẫn đến sự trọn vẹn.

Để đạt được mục đích, tâm thức cần tất cả các mảnh ghép, kể cả những mảnh mà chúng ta đang “gán ghép” vào một người khác (cái “Tôi” khác). Bản năng luôn tìm kiếm những mảnh ghép đó ở người khác, nhằm tái tạo lại “cặp đôi hoàng gia” mà mỗi con người vốn dĩ đều sở hữu trong trạng thái trọn vẹn của mình. Đó chính là hình ảnh “Con người đầu tiên” mang cả hai giới tính, người “không cần gì ngoài chính mình”.

Mỗi khi khao khát trở nên trọn vẹn này xuất hiện, ban đầu nó thường ẩn mình dưới những biểu tượng về sự gần gũi quá mức (loạn luân). Bởi lẽ, nếu một người đàn ông không tự tìm thấy phần nữ tính trong chính mình, thì hình mẫu nữ giới gần gũi nhất mà anh ta thấy sẽ là mẹ, chị em gái hoặc con gái mình.

Với việc hợp nhất các hình ảnh phóng chiếu - điều mà một người sống thuần bản năng với sự ngây thơ vô hạn chẳng bao giờ nhận ra - nhân cách của ta sẽ trở nên mở rộng đến mức cái Tôi bình thường gần như bị xóa sổ.

Nói cách khác, nếu một cá nhân tự đồng nhất mình với những nội dung đang chờ được hợp nhất đó, họ sẽ rơi vào trạng thái “bị thổi phồng” (inflation) - dù là tích cực hay tiêu cực. Thổi phồng tích cực - gần giống như chứng hoang tưởng tự đại (megalomania - nghĩ mình là vĩ nhân, là thánh nhân); còn thổi phồng tiêu cực - cảm thấy cái Tôi của mình bị hủy diệt hoàn toàn (thấy mình vô giá trị, tan biến).

Hai trạng thái này có thể thay phiên nhau. Trong mọi trường hợp, việc hợp nhất những nội dung vốn luôn nằm trong vô thức và bị phóng chiếu ra ngoài sẽ gây ra một tổn thương nghiêm trọng cho cái Tôi. Giả kim thuật diễn đạt điều này thông qua các biểu tượng của sự chết chóc, sự tàn tật, sự trúng độc, hoặc qua ý niệm kỳ lạ về bệnh phù thũng (dropsy).

Trong tác phẩm “Aenigma Merlini”, điều này được thể hiện qua khao khát uống một lượng nước vô độ của nhà vua. Ông ta uống nhiều đến mức cơ thể tan chảy ra và phải nhờ đến các thầy thuốc thành Alexandria chữa trị. Ông ta chịu đựng một sự “quá tải” của cõi vô thức và trở nên phân rã - “tất cả các chi của ta dường như rời rạc khỏi nhau”. Thực tế, ngay cả “Mẹ Giả kim” (Mother Alchemia) cũng bị phù thũng ở phần chi dưới. Trong giả kim thuật, sự thổi phồng rõ ràng đã biến chuyển thành một dạng “phù nề tâm linh”.

Các nhà giả kim khẳng định rằng cái chết đồng thời cũng chính là khoảnh khắc thụ thai của “đứa con của các triết gia” (một biểu tượng cho sự thông thái).