Trong mỗi chúng ta luôn có hai phần, phần ban ngày là những gì ta biết rõ về mình (ý thức tỉnh táo) và phần ban đêm, là những góc khuất ẩn sâu mà ta không tự nhìn thấy được (vô thức). Vì chúng ta không thể tự nhìn thấy “phần ban đêm” của chính mình, nên bộ não có một cơ chế thú vị, đó là phóng chiếu. Ta đem những gì ẩn giấu trong mình “dán” lên người khác.

Đặc biệt, ở đàn ông, phần góc khuất này thường mang tính cách nữ tính. Vì không thấy nó trong gương, người đàn ông sẽ thấy nó lấp lánh ở người phụ nữ làm họ say đắm. Đó là lý do tại sao các nhà tâm lý gọi linh hồn (Anima) mang đặc tính của phái nữ.

Khi một người đàn ông và một người phụ nữ quá gắn bó đến mức đánh mất bản sắc riêng (đồng nhất vô thức), một sự “hoán đổi” kỳ lạ sẽ xảy ra: Người đàn ông bắt đầu có những nét tính cách của phần “nam tính ngầm” (Animus) bên trong người phụ nữ, còn người phụ nữ lại biểu hiện những nét tính cách từ phần “nữ tính ẩn” (Anima) của người đàn ông.

Đừng lầm tưởng rằng những rắc rối hay sự gắn kết này chỉ đơn thuần là giữa hai người với nhau. Thực tế, “nhân vật chính” trong cuộc chơi này không phải là bạn và đối phương, mà là mối quan hệ giữa bạn với phần tâm hồn ẩn giấu của chính mình. Đây là một “Trò chơi Hoàng gia” (Royal Game). Cuộc hôn phối thực sự không diễn ra giữa hai con người bằng xương bằng thịt, mà là sự kết hợp giữa: phần mạnh mẽ, chủ động bên trong người phụ nữ (gọi là Animus), phần mềm mỏng, thụ động bên trong người đàn ông (gọi là Anima).

Sự gắn bó của các cặp đôi tạo nên nhiều trạng thái tâm thức kỳ diệu. Ảnh: Bandhan Media.

Trong tâm lý học, chúng ta thường có xu hướng bị cuốn theo và “nhập làm một” với những hình mẫu lý tưởng (Anima/Animus) mà ta gán cho đối phương. Muốn hiểu đúng về bản thân và người ấy, bạn phải từ chối việc đánh mất mình. Điều này cần một sự nỗ lực rất lớn về ý chí.

Chúng ta hay nói “người yêu của tôi”, “cảm xúc của tôi”, nhưng thực tế, những hình mẫu này (Archetypes) mang tính chất phổ quát. Nó giống như một bộ mã gene tâm lý có sẵn trong mọi con người từ thuở khai sinh. Khi bạn nghĩ rằng mình đang sống thật nhất với cảm xúc (ví dụ: ghen tuông mù quáng hoặc si mê quá độ), thì thực chất lúc đó bạn lại đang giống với “số đông” nhất và xa rời bản chất riêng biệt của chính mình nhất.

Mối quan hệ giữa hai người thực chất là một biểu tượng dẫn lối ta đến quá trình Cá thể hóa (trở thành một cá thể độc lập và toàn diện). Khi các rắc rối nảy sinh (ví von như hình ảnh bông hoa hồng hay bánh xe xen vào giữa), mối quan hệ cá nhân thuần túy bỗng trở thành một “bài toán tâm lý”. Nó ngăn chúng ta không rơi xuống hố sâu tăm tối, nhưng cũng bắt ta phải đối mặt với những áp lực ghê gớm.

Con người luôn bị giằng xé bởi những bản năng trái ngược nhau: bản năng thúc giục ta lao vào nhau (khao khát hợp nhất), bản năng khác lại bảo ta phải dừng lại (để giữ gìn đạo đức hoặc sự độc lập). Đây là một công việc “chống lại tự nhiên” (opus contra naturam). Nhưng chính sự đấu tranh giữa các bản năng này không phải là một mớ hỗn độn, mà là sự vận động để tiến tới một trật tự cao hơn trong tâm hồn.

Cuộc gặp gỡ với phần “nữ tính” (Anima) hay “nam tính” (Animus) bên trong bản thân luôn dẫn đến xung đột, nó đẩy chúng ta vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan mà chính thiên nhiên đã sắp đặt. Dù bạn chọn con đường nào, phần “con người tự nhiên” (sống theo bản năng thuần túy) cũng sẽ phải chịu đau đớn, thậm chí là phải “chết đi” một phần ngay khi bạn còn đang sống.

Biểu tượng Chúa bị đóng đinh trên thập giá chính là một nguyên mẫu cho sự thật vĩnh cửu này (sự hy sinh). Điều đáng lưu ý là, có những người bị “đóng đinh” bởi chính những đức tính tốt của họ, trong khi số khác lại khổ sở vì những thói hư tật xấu. Trên con đường tìm lại chính mình (sự toàn vẹn), bạn chắc chắn sẽ va phải những thứ “ngáng trở” (làm khó) mình.

Đó là, cái ta không muốn trở thành (Cái bóng - Shadow); những góc tối, những điểm xấu mà ta luôn muốn chối bỏ trong gương; cái ta không có (Người khác - “cái Tôi” của đối phương), những thực tế khác biệt hoàn toàn với ta, khiến ta khó chịu hoặc xung đột và cái nằm ngoài ý thức (vô thức tập thể), những nguồn năng lượng tâm linh khổng lồ mà ta không kiểm soát được.

Trong các bức tranh cổ, vua và hoàng hậu cầm những cành cây đan chéo nhau. Đây là biểu tượng cho: người phụ nữ chính là “thập giá” (thử thách) của đàn ông dưới hình dạng Anima, người đàn ông là “thập giá” của phụ nữ dưới hình dạng Animus. Chúng ta vừa khao khát nhau, vừa làm khổ nhau, vừa là bài kiểm tra khó nhất dành cho nhau.

Một con người sống theo bản năng bình thường sẽ chẳng bao giờ hay biết về sức mạnh của “vô thức tập thể” cho đến khi nó ập đến. Giống như nhân vật Faust từng nói: “Bạn chỉ biết đến một khao khát duy nhất thôi, cầu mong bạn đừng bao giờ biết đến cái còn lại!” (vì cái còn lại đó quá kinh khủng và sâu thẳm).