Rất thường xuyên, việc chúng ta cố gắng cư xử đúng mực theo quy định chỉ là một cách để thay thế cho việc thiếu đi sự chuyển hóa thật sự trong tâm hồn. Sau những lời khuyên đạo đức này, câu chuyện về ông Moses và người giúp việc Joshua ben Nun mới bắt đầu.

Moses nói với người hầu của mình: “Ta sẽ không dừng bước cho đến khi tới được nơi hai dòng biển gặp nhau, dù có phải đi ròng rã tám mươi năm trời.”

Nhưng khi họ đến được nơi hai dòng biển giao thoa, họ vô tình để quên con cá mang theo làm thức ăn; con cá ấy đã quẫy đuôi, tìm đường thoát ra suối rồi bơi về phía biển.

Sau khi đã đi xa hơn một quãng, Moses bảo người hầu: “Hãy mang bữa sáng ra đây, cuộc hành trình này làm ta mệt mỏi quá.”

Người hầu đáp: “Ngài xem chuyện gì đã xảy ra này! Khi chúng ta nghỉ chân bên tảng đá, con đã quên mất con cá. Chỉ có thể là quỷ Satan mới khiến con quên bẵng đi, và thật kỳ lạ, nó đã tự tìm đường trở về biển.”

Bấy giờ Moses nói: “Đó chính là nơi chúng ta tìm kiếm.” Và họ quay trở lại theo con đường cũ.

Tại đó họ đã gặp một người tôi tớ của Thượng đế, người đã được Ngài ban cho lòng nhân từ và trí tuệ vô biên.

Moses nói với người đó: “Liệu tôi có thể đi theo ông được không, để học hỏi một phần trí tuệ mà ông đã được truyền dạy?”

Nhưng người ấy trả lời: “Ông sẽ không thể đủ kiên nhẫn với tôi, vì làm sao ông có thể kiên nhẫn trước những điều mà tâm trí ông không thể hiểu thấu?”

Moses nói: “Nếu Thượng đế chí nguyện, ông sẽ thấy tôi là người kiên nhẫn; tôi sẽ không trái lời ông trong bất cứ việc gì.”

Vị ấy nói: “Nếu ông đã quyết tâm đi theo tôi, thì tuyệt đối không được hỏi bất cứ điều gì cho tới khi chính tôi tự giải thích với ông.”

Họ cùng lên đường, nhưng ngay khi họ vừa xuống thuyền, người đồng hành của Moses đã đục một cái lỗ ở dưới đáy thuyền.

Moses sửng sốt: “Ông làm gì mà kỳ quặc vậy? Chẳng lẽ ông định làm đắm thuyền để nhấn chìm tất cả mọi người trên thuyền hay sao?”

“Chẳng phải tôi đã bảo với ông rồi ư,” vị ấy đáp, “rằng ông sẽ không thể kiên nhẫn đi cùng tôi?”

“Xin thứ lỗi cho sự lỡ lời của tôi,” Moses nói. “Xin đừng vì điều này mà trách cứ tôi.”

Đi tìm chân lý là hành trình trở về với chính mình. Ảnh: The Church.

Họ lại tiếp tục hành trình cho đến khi gặp một người thanh niên nọ. Người đồng hành của Moses ra tay giết chết anh ta, và Moses lại thốt lên phẫn nộ: “Ông đã giết một người vô tội dù cậu ta chẳng làm hại ai. Quả thực, ông đã phạm phải một tội ác tày trời.”

“Chẳng phải tôi đã bảo với ông rồi sao,” người ấy nhắc lại, “rằng ông sẽ không thể kiên nhẫn với tôi?”

Moses nói: “Nếu tôi còn hỏi ông thêm một lần nào nữa, ông hãy cứ bỏ mặc tôi lại; vì khi đó tôi hoàn toàn đáng bị đuổi đi.”

Họ tiếp tục lên đường cho đến khi tới một thành phố nọ. Họ hỏi xin người dân chút thức ăn, nhưng dân chúng ở đó đã từ chối tiếp đãi họ. Trong thành phố, họ thấy một bức tường sắp đổ sập. Người đồng hành của Moses đã xây lại bức tường cho vững chãi, và Moses nói: “Nếu ông muốn, ông có thể đòi tiền công cho việc này để chúng ta có tiền mua chút đồ ăn chứ?”

Người kia bảo: “Giờ đã đến lúc chúng ta phải chia tay. Nhưng trước đó, tôi sẽ giải thích cho ông về những việc tôi làm mà ông đã không đủ kiên nhẫn để thấu hiểu.”

“Hãy biết rằng con thuyền đó thuộc về những ngư dân nghèo. Tôi đã làm hỏng nó vì ở phía sau họ có một tên vua bạo chúa đang cưỡng đoạt mọi con thuyền còn nguyên vẹn bằng vũ lực”.

“Về người thanh niên, cha mẹ anh ta đều là những người có đức tin chân chính, tôi sợ rằng sự gian ác và vô đức của hắn sẽ làm khổ lụy đến cha mẹ. Vì vậy, ý nguyện của đấng tối cao là muốn thay thế hắn bằng một người con khác - một người lương thiện hơn và hiếu thảo hơn.”

“Còn về bức tường, nó thuộc về hai đứa trẻ mồ côi trong thành, cha chúng vốn là một người lương thiện. Bên dưới bức tường đó có chôn giấu một kho báu. Với lòng từ bi, Thượng đế muốn bức tường đứng vững để khi hai đứa trẻ trưởng thành, chúng sẽ tự tay đào lấy kho báu ấy. Những gì tôi làm không phải là sự tùy tiện nhất thời. Đó là ý nghĩa thật sự của những điều mà ông đã không thể kiên nhẫn để nhìn thấu.”

Câu chuyện này là sự triển khai và làm sáng tỏ truyền thuyết về “Bảy người ngủ trong hang” và vấn đề tái sinh của con người. Trong đó, Moses đại diện cho người đi tìm ý nghĩa của cuộc đời. Trong cuộc hành trình tâm linh này, ông được đồng hành bởi “cái bóng” của chính mình - tức người đầy tớ, hay con người “thấp kém” (tương ứng với pneumatikos và sarkikos - đại diện cho hai thái cực: phần lý trí, suy nghĩ cao siêu và phần “con”, phần bản năng và những nhu cầu cơ bản nhất, cả hai trong cùng một thực thể).

Người đồng hành cùng ông tên là Joshua, con của Nun, mà “Nun” có nghĩa là “cá”, gợi ý rằng Joshua có nguồn gốc từ vùng nước sâu tối tăm (thế giới của bản năng).

Điểm then chốt của câu chuyện là: “nơi hai dòng biển gặp nhau” (được hiểu là eo đất Suez, nơi biển Đông và biển Tây giáp với nhau). Nói cách khác, đây chính là “nơi ở giữa”, điểm trung tâm mà chúng ta đã nói ở đoạn trước, nhưng ban đầu Moses và cái bóng của ông không nhận ra tầm quan trọng của nó.

Họ đã “quên mất con cá”- vốn là món ăn khiêm tốn nhưng thiết yếu, và cũng chính là tổ tiên, là nguồn sống bắt nguồn từ “người cha” Nun (thế giới bóng tối của Đấng Sáng Tạo). Việc con cá sống lại và nhảy khỏi giỏ để tìm đường về biển cả mang một ý nghĩa tâm linh sâu sắc: Đó là lúc phần bản năng sơ khai - cội nguồn của sự sống - tự tách rời khỏi con người tỉnh táo (phần ý thức).

Trong tâm lý học, đây là triệu chứng của sự phân ly tâm lý (dissociation) thường thấy trong tâm bệnh học của chứng loạn thần kinh (neurosis); nó thường xảy ra khi một người sống quá thiên lệch về một phía (ví dụ: quá lý trí, quá công việc mà bỏ quên cảm xúc).

Tuy chúng ta thường nghe về sự “phân mảnh” này trong các ca bệnh tâm thần, nhưng thực tế nó cũng xảy ra rất phổ biến ở những người bình thường. Đây chính là hiện tượng mà các bộ tộc nguyên thủy gọi là “mất hồn” (loss of soul).

Dưới ngôn ngữ khoa học, chúng ta gọi đó là sự “sự suy giảm năng lượng tâm trí” (abaissement du niveau mental). Khi mức năng lượng này xuống thấp, chúng ta không còn đủ sức để kiểm soát các ngăn của tâm trí, khiến các phần bản năng vốn dĩ thuộc về ta lại tự ý “nhảy ra ngoài” và biến mất, để lại một khoảng trống rỗng trong tâm hồn.