Cơm độn là bạn đồng hành của phần lớn các gia đình ở Việt Nam thời kỳ bao cấp. Nguồn: phunumoi.

Trong kỳ đi du lịch, tại một điểm dừng nghỉ dọc đường, chúng tôi đã được thưởng thức một bữa cơm đặc biệt. Bên cạnh các món thức ăn phong phú, nhà hàng đã chiêu đãi món cơm độn mấy loại khoai.

Khoai lang, khoai tây, khoai từ chi đó. Cậu hướng dẫn viên người Hoa lơ lớ tiếng Việt hoan hỷ giới thiệu:

- Đặc sản của địa phương đây, các cô chú, anh chị ạ. Cứ đãi khách quý, bà con mới nấu cơm khoai.

- Ô, thế thì các cô chú có một thời ngày nào cũng tự là khách quý, tự đãi cơm khoai liên tục đấy.

Đám bạn du lịch chúng tôi vừa ăn cơm vừa rộn ràng cười nói, thi nhau kể chuyện các món cơm độn, thức ăn độn ở Hà Nội mấy chục năm thời bao cấp.

Từ nhỏ, cho đến tận lúc đi lấy chồng, tôi nhớ, không có mấy bữa cơm, trừ ngày giỗ tết, nhà tôi không phải ăn cơm độn.

Thường thì cơm độn mì. Bột mì được Trung Quốc, Liên Xô viện trợ. Thời kỳ đầu chưa biết làm mì sợi, mẹ tôi cũng như các bà nội trợ làm mì vẩy nước. Các bà cho một đám bột mì lên chiếc mâm nhôm hay mâm gỗ. Rồi một tay cầm bát nước, một tay vẩy nước, cho từng đám một dính vào nhau như những hạt gạo méo mó.

Khi thổi cơm, đợi cơm cạn xăm xắp nước, các bà vẩy đám bột mì hạt ấy vào và ghế nhẹ nồi cơm, đậy vung lại chờ chín.

Bà nội trợ nào khéo, thì cơm độn mì vẩy nước, ăn cũng lạ miệng được đôi ba bữa. Sau thì ngán lắm, nhất là đám trẻ con, vừa ăn vừa duỗi cổ nuốt, như ngan vịt bị các bà bán hàng nhồi thêm bánh đúc vào diều cho nặng cân mà lừa khách.

Chưa kể, nhà nào có bà nội trợ vụng về, hoặc đám con gái mới lớn chưa biết nấu nướng, bột mì vẩy nước quá tay, nhão nhoẹt thì nồi cơm nát quá như cháo. Vẫn phải cố mà nuốt, không thì ăn cái gì? Sau này, các bà nội trợ truyền tai nhau cách nhào bột mì, cán mỏng rồi thái nhỏ. Nhỏ cũng thể bằng chiếc đũa con ăn rượu nếp. Phơi nắng khô, đem ghế cơm.

Tình hình được nâng cấp rõ rệt.

Thế rồi mậu dịch cũng bán mì sợi thành phẩm. Thế giới thần tiên của chúng tôi bắt đầu rộng mở. Mì ghế cơm thì đã trở nên rất thường, không kể. Mì nấu cà chua, mì nấu riêu cua, mì xào rau cải. Nếu có quả trứng con gà nuôi sau bếp thi thoảng rặn ra, mà cho vào bát mì nấu thì… đừng mơ, trừ khi ốm bẹp nhé.

Nhưng có đợt bột mì ngon thì mì sợi ngon. Có đợt bột mì kém thì sợi mì thấp thoáng bóng dáng đôi ba con mọt. Ăn hôi sì mà vẫn phải cố.

Hồi tôi mới vào đại học, một tối nhập nhoạng, đến lượt vác rá đi lấy cơm cho cả phòng. Nhận rổ bánh mì nắp hầm, tôi vui vẻ đu đưa khắp lối về, vừa đi vừa hát, thầm sung sướng lòng nhủ lòng hôm nay bánh nắp hầm tự nhiên có vừng trộn. Về phòng, châm đèn dầu lên, mới tá hỏa nhận ra đám vừng đen ấy chính là những con mọt chưa kịp thoát xác. Sinh viên thì biết làm sao, đành vừa cắn bánh vừa lấy lưỡi lừa mọt, như mẹ ta lừa xương cá, bón cơm cho con nhỏ ngày xưa.

Bo bo hay ngô răng ngựa thì phải ngâm nước nửa buổi, cho thêm tí vôi rồi đun sình sịch hàng giờ đồng hồ, cho chúng nở ra, mềm bớt. Khi nồi nấu chỉ còn xăm xắp nước, mới cho gạo vào nấu tiếp, cạn nước, rồi đem vần kỹ trên bếp nhỏ lửa. Thế mà cứ ăn như thế nào thì thải ra như thế ấy, cứ gọi là còn nguyên hạt.

Bố tôi có lúc đùa:

- Đem mà bón vào đất, mai nó lại thành cây bo bo với cây ngô răng ngựa đấy.

- Gớm, còn chưa đủ khổ hay sao mà ông còn giễu. Thằng Út mấy hôm nay đau bụng đi táo mà đã đi được đâu. - Mẹ tôi thở dài.

Đôi khi nông dân các vùng trồng màu làm nghĩa vụ với nhà nước bằng sắn, bằng khoai. Sắn thì không mấy khi và đa phần đã bị gãy khúc, chạy nhựa do vận chuyển lòng vòng, do khuân vác quăng quật từ xe nọ sang kho kia. Mỗi khi cửa hàng lương thực đổ sắn về, các nhà thái sắn phơi đầy hè phố. Cơm sắn khô không ăn nổi thì chủ nhật cho sang làm bánh sắn. Bôi tí hành mỡ vào, cũng nuốt được một đôi lần là ứ ự ừ ư.

Khoai lang thi thoảng mới có. Mọi người loan tin ầm phố. Khoai lang được yêu chiều hơn sắn, do để được lâu hơn. Lăn lóc đầy gầm phản. Khoai luộc, khoai nướng đều quá ngon. Nhưng có khi gặp mớ khoai hà thì đem băm cho “thủ trưởng lợn”, nó cũng nguẩy mũi đi chỗ khác, chả thèm ăn. Khoai tây đến mùa bà con thu hoạch thì có liên tục hơn. Nổi trội nhất là giống khoai tây bi, củ nhỏ và tròn cỡ như quả sấu, đem luộc, nấu nướng hay hầm đủ kiểu. Tết thì thêm món mứt khoai tây. Ngày thường thì khoai tây, khoai lang gì cũng lại phải đem độn cơm cho đỡ gạo, đúng chức năng lương thực nhà nước quy định. Thế là chả ngang bằng đặc sản là gì?

Sau, mậu dịch cũng có ngô xay, ngô xay vỡ thành hạt to gấp vài ba lần hạt tấm gạo. Thổi nồi cơm độn ngô nom rõ đẹp. Trắng vàng đan xen rực rỡ. Mùi ngô thơm át mùi gạo mốc, hấp dẫn đáo để. Nhưng ngô vẫn phải ngâm và ninh trước khi thổi cùng gạo tẻ. Và ăn như thế cũng chỉ được vài ba bữa là đám trẻ lại ậm ọe không chịu nuốt. Phải cái tội ăn ngô đầy bụng lắm.

Đôi khi ước mình có cái bụng của người Mèo để ăn được mèn mén quanh năm mà không nổi.

- Chan thêm muôi canh vào. Xem bố đây này. Và ù ù mấy cái là hết bát cơm luôn. Mau không muộn giờ đi học. - Bố tôi dỗ dành.

- Trộn tí nước kho thịt này, thêm miếng dưa chua. Thơm lắm con ạ. - Mẹ tôi thầm thì ưu tiên cho tôi, là đứa gầy yếu nhất nhà.

Dì Hai học các bà xã viên hợp tác xã may mui bạt, chỗ dì đi làm hàng ngày, cách làm món bánh đúc ngô để cải thiện cho các con vào ngày chủ nhật. Nhưng bánh đúc ngô trông thì đẹp mà ăn thì bứ lắm. Mùi nó rất nồng.

Các bà lại truyền tai nhau cách làm bánh cuốn ngô. Bánh cuốn ngô màu rõ rực rỡ, thêm tí hành hoa mộc nhĩ điểm xuyết, nước mắm giấm ớt hạt tiêu thì quyến rũ vô cùng. Nhưng ăn thì thua xa bánh cuốn gạo một trời một vực. Thế là chủ nhật sau, dì Hai giấu mẹ tôi xay lẫn bơ gạo vào bột ngô nhằm cải thiện tình trạng. Nhưng mẹ tôi kiểm soát thùng gạo rất kỹ, đi ra đi vào, lại kỳ kèo dì Hai là quá chiều đám con nhỏ. Vậy là từ đó chúng tôi mất ăn món đặc sản bánh cuốn ngô pha gạo tuyệt phẩm của dì Hai. Tính ra cũng đã khoảng hơn nửa thế kỷ rồi. Nhớ mẹ, thương dì quá đỗi.