Nhân dịp kỷ niệm 25 năm ngày mất của Trịnh Công Sơn, cuốn chuyên khảo Để gió cuốn đi của John C. Schafer - Giáo sư Danh dự ngành Văn học Anh tại Đại học Cal Poly Humboldt - được xuất bản tại Việt Nam. Đây là công trình nghiên cứu có quy mô, kết tinh từ nhiều năm tìm hiểu của một học giả gắn bó lâu dài với Việt Nam, với hệ thống tư liệu phong phú và nền tảng học thuật vững chắc.
 |
| Sách Để gió cuốn đi do Omega+ và NXB Hội Nhà văn liên kết phát hành. Ảnh: O.P. |
Đồng điệu trong đề tài về chiến tranh, tình yêu và những trải nghiệm của con người
Điểm đáng chú ý của cuốn sách nằm ở cách tiếp cận liên ngành, khi âm nhạc được đặt trong mối liên hệ với lịch sử, văn hóa, tôn giáo, đồng thời mở rộng sang văn học và đời sống xã hội. Từ đó, Trịnh Công Sơn và Bob Dylan được nhìn trong những dòng chảy tư tưởng lớn của thế kỷ 20.
Công trình được triển khai thành ba phần: “Chiến tranh và Tình yêu”, “Truyền thống Văn chương và Âm nhạc”, và “Hai Truyền thống Tôn giáo khác nhau”, cho thấy nỗ lực tiếp cận toàn diện từ đề tài, nguồn ảnh hưởng đến nền tảng tư tưởng của mỗi nghệ sĩ.
Ngay từ phần dẫn nhập, John C. Schafer đã xem xét lại cách gọi Trịnh Công Sơn là “Bob Dylan của Việt Nam”. Thay vì coi đây là một tiền đề hiển nhiên, ông chỉ ra khả năng dẫn đến cách hiểu phiến diện nếu chỉ dựa vào những điểm tương đồng bề mặt. Từ đó, cuốn sách mở ra một hướng tiếp cận thận trọng hơn, đi vào cả tương đồng lẫn khác biệt.
Theo tác giả sách, cả Trịnh Công Sơn và Bob Dylan đều sống và sáng tác trong bối cảnh lịch sử nhiều biến động của thế kỷ 20.
Trong phần “Chiến tranh và Tình yêu”, Schafer cho thấy cả hai đều được biết đến qua những ca khúc phản chiến. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở đề tài, mà ở cách họ phản ánh chiến tranh như một trải nghiệm của con người trong thời đại của mình.
Các sáng tác của Bob Dylan gắn với phong trào phản chiến tại Mỹ thường mang sắc thái chất vấn, trực diện với thực tại xã hội. Ở Trịnh Công Sơn, những ca khúc như Kinh Việt Nam hay Ta phải thấy Mặt trời lại gợi lên một nỗi buồn sâu lắng, nơi chiến tranh hiện ra như bi kịch chung của con người.
Tình yêu cũng là một trục quan trọng trong âm nhạc của cả hai. Tuy nhiên, tình ca ở đây không tách rời khỏi bối cảnh lịch sử, mà thường gắn với cảm thức về mất mát, cô đơn và sự mong manh của đời sống. Cách đặt tình yêu trong mối liên hệ với chiến tranh và thân phận khiến các sáng tác của họ vượt ra khỏi câu chuyện riêng tư.
Cuốn sách đồng thời lần theo các nguồn ảnh hưởng văn hóa của cả hai. Với Trịnh Công Sơn, đó là ca dao, dân ca, Truyện Kiều, Thơ Mới, nhạc tiền chiến; còn với Bob Dylan là truyền thống văn học Anh - Mỹ cùng các dòng nhạc dân gian phương Tây.
Những điểm tương đồng này phần nào lý giải vì sao hai nghệ sĩ thường được đặt cạnh nhau trong nhiều cách diễn giải phổ biến. Tuy nhiên, theo cách tiếp cận của Schafer, sự tương đồng này mới chỉ là một phần của vấn đề.
 |
| Trịnh Công Sơn và Bob Dylan hiện lên vừa đồng điệu vừa cách biệt. |
Khác biệt từ nền tảng văn hóa và giới hạn của phép so sánh
Đi sâu hơn, cuốn sách cho thấy những khác biệt mang tính nền tảng giữa hai nghệ sĩ, đặc biệt ở phương diện tư tưởng và tôn giáo. Với Trịnh Công Sơn, tinh thần Phật giáo - nhất là tư tưởng từ bi và vô ngã - ảnh hưởng rõ rệt đến cách ông nhìn về con người và chiến tranh. Ca từ vì thế thường mang màu sắc chiêm nghiệm, hướng đến sự cảm thông và chia sẻ.
Ở phía khác, Bob Dylan chịu ảnh hưởng từ truyền thống Do Thái - Kitô giáo, với nhiều hình ảnh mang tính khải huyền, cảnh báo và cứu thế. Những yếu tố này tạo nên một giọng điệu khác biệt trong cách ông phản ánh hiện thực.
Ngay cả trong cách tiếp cận chiến tranh, sự khác biệt cũng được đặt ra. Schafer dành một chương để bàn về tính “trung lập” của Trịnh Công Sơn, qua đó cho thấy ông không đứng ngoài thời cuộc, nhưng lựa chọn cách biểu đạt thiên về nhân bản hơn là đối kháng trực tiếp.
Từ những phân tích này, tác giả cho rằng việc gọi Trịnh Công Sơn là “Bob Dylan của Việt Nam” có thể dẫn đến cách hiểu giản lược, thậm chí chịu ảnh hưởng của lối nhìn Đông phương luận, khi một nghệ sĩ được đặt trong khuôn so sánh với phương Tây.
Thay vì xem một người là “phiên bản” của người kia, cuốn sách gợi ý nhìn họ trong một mối liên hệ đối chiếu, nơi tương đồng và khác biệt cùng tồn tại, qua đó làm rõ hơn bối cảnh văn hóa và hệ tư tưởng của mỗi người.
Từ cách tiếp cận đó, câu hỏi “Có nên gọi Trịnh Công Sơn là ‘Bob Dylan của Việt Nam’?” không còn có thể trả lời bằng một khẳng định đơn giản. Phép so sánh này có thể hữu ích như một gợi mở ban đầu, nhưng không đủ để phản ánh đầy đủ vị trí của mỗi nghệ sĩ trong bối cảnh riêng của họ.
Và cũng từ đây, cuốn sách của John C. Schafer cho thấy một hướng tiếp cận rõ ràng hơn: để hiểu một nghệ sĩ, cần đặt họ trong bối cảnh lịch sử, văn hóa và hệ tư tưởng đã hình thành nên họ. Trong cách nhìn đó, Trịnh Công Sơn không cần được gọi là “Bob Dylan của Việt Nam” để được định vị. Ông đã là một tiếng nói riêng và chính sự riêng biệt ấy làm nên ý nghĩa của việc đặt ông bên cạnh Bob Dylan.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
