Xôi gấc là món ăn quen thuộc mỗi dịp Tết đến. Ảnh minh họa: C.O.

Xôi nhà thổi lấy thì tùy ngày có việc mà mua gạo, mua đỗ và các nguyên liệu kèm theo. Xôi trắng thì phải là nếp thật ngon, gạo phải trắng phải đều, hạt xôi đồ lên phải mọng và thật dẻo. Lên chùa lên đình người ta hay thổi xôi này. Xôi ấy, vào những ngày trong họ có việc, các ông bà hay gửi cho một nắm gói trong lá chuối tươi hơ lửa cùng vài ba miếng thịt gà luộc thì thật là… Mà xôi ấy, đem đóng oản lại còn ngon lên mấy bậc.

Xôi gấc cho ngày cưới thì phải thực đỏ, thực ngọt, và óng mỡ. Thứ xôi này nhà tôi cũng hay nấu vào hôm ba mươi Tết. Gấc nếp bổ đôi vét sạch ruột vào bát lớn, thêm lưng chén rượu trắng đánh thật nhuyễn cho dậy màu, rồi trộn đều với nếp cái hoa vàng ngâm nở như con ong non, rồi đổ ra rá tãi cho ráo nước, đồ lên vừa được thì trộn đường với mỡ gà.

Tới công đoạn này thì mới lộ tài của người ngồi bếp, vì quá tay đoạn này thì xôi nát, mà kiệm mỡ đường quá thì không đủ béo, đủ ngọt cũng chẳng ra xôi gấc. Đẹp nhất có lẽ là thứ xôi này. Nhìn đĩa xôi óng loáng thoáng những hạt gấc màu nâu sẫm đầy vẻ tạo hình, chưa muốn lấy chồng cũng tự dưng mong thầm cỗ cưới của mình cũng phải ấn tượng như thế.

Mà tôi có cả giác thứ xôi này chỉ hợp với thung thổ và khí hậu đồng bằng Bắc bộ, khi mà ngoài kia mưa lây phây hay nắng hanh hao gió bấc về, ai cũng cảm giác như cần thêm chút ấm. Tôi tin là dưới nắng trưa kỳ diện của đất phương Nam, xôi gấc sẽ… kém duyên.

Lành hiền thì có xôi hoa cau ngày giỗ, Tết. Là thứ không thể không có nhưng lại không nhất thiết phải ăn ngay trong bữa, mà thường để xẻ nửa đĩa một cho cháu này cháu khác trong nhà vì bận đột xuất không đến được đúng bữa giỗ cụ giỗ kị.

Bà tôi hồi còn sống mùng một Tết bao giờ cũng thổi xôi hoa cau bày đủ năm ngày trên bàn thờ cùng với đĩa chè kho. Mồng năm hạ lễ, đĩa xôi phần trên cứng đanh lại, tàn hương phủ đầy.

Xôi hoa cau đồ lại mà ăn với chè kho bà nấu từ độ Tết, đủ vị thảo quả, quế, đò ho… Tôi dù ghét từ đường đến nếp cũng vẫn tiếc rẻ xán vào chờ bà đơm cho một đũa. Ngoài kia Giêng, Hai rồi đấy! Mái bếp bà mới nhờ người lợp lại cuối vụ mùa năm trước đã ải màu xuống sau cả tháng mưa phùn ướt át, cây xoan đầu ngõ đã phơi phới hơi xuân, chẳng mấy nữa lại đến kỳ hoa bưởi rụng…