Biểu cảm khuôn mặt có sức ảnh hưởng cực kỳ to lớn đến mỗi cá nhân trong chúng ta - chúng ta cần luôn ý thức được tác động của cách thức giao tiếp không lời của mình lên người khác, cũng như những thông điệp không lời của họ có thể khắc họa ấn tượng của chúng ta về họ như thế nào.

Một nghiên cứu của Đại học Harvard chỉ ra rằng nhóm bệnh nhân của các nhà vật lý trị liệu có phương thức giao tiếp không lời một cách lạnh nhạt - như ít giao tiếp bằng mắt, hoặc không mỉm cười - thường có tình trạng sức khỏe xấu đi trong ngắn hạn (trong thời gian nằm viện và khi xuất viện), đồng thời hiệu ứng tiêu cực ấy kéo dài đến tận ba tháng sau đó.

Ngược lại, những bệnh nhân được điều trị bởi các nhà trị liệu cởi mở, nồng ấm - với nhiều lần nở nụ cười, gật đầu, hay cau mày đồng cảm - lại có khả năng hồi phục một cách tức thì và bền vững. Hãy nhớ: Cách bạn tiếp cận một tình huống sẽ thay đổi kết quả của tình huống đó. Nếu bạn tiến hành cuộc mục kích với thái độ bình thản, bạn cũng sẽ khiến “mục tiêu” của mình cảm thấy an lòng.

Hạn chế việc bắt chước. Khi người khác tỏ ra lo lắng và bất an, ta cũng cảm thấy lo lắng và bất an. Khi họ tức giận, ta cũng tức giận. Cảm xúc ít nhiều có tính lan truyền. Và khi ai đó cố thuyết phục chúng ta về một điều, họ thường sẽ tích dồn năng lượng nhằm thay đổi cảm nhận của chúng ta về tình huống đó: mỉm cười nhiều hơn, chạm vào ta nhiều hơn, thậm chí la hét to hơn.

Một cách để tránh bị cuốn vào điều này là chủ động dừng việc bắt chước đối phương. Dù việc bắt chước ngôn ngữ cơ thể là một kỹ thuật tuyệt vời để tạo sự hòa hợp, nhưng khi đã tiến đến giai đoạn này trong quá trình, bạn nên dừng lại vì làm vậy có thể cản trở khả năng phát hiện dối trá.

Một nghiên cứu được thực hiện tại Hà Lan đã yêu cầu một nhóm 46 sinh viên trò chuyện với cùng một người, sau đó cố gắng xác định xem đối phương có đang không thật lòng về một khoản quyên góp từ thiện hay không. Kết quả cho thấy những sinh viên nào được yêu cầu không bắt chước hành vi - so với những người tham gia được yêu cầu bắt chước, hoặc không được dặn dò gì cả - lại phát hiện dối trá chính xác hơn hẳn.

Khi chúng ta ánh chiếu biểu cảm của người khác, các dây thần kinh “gương” (mirror neurons) trong não bộ sẽ kích thích những phản ứng cảm xúc tương tự như người mà ta đang trò chuyện. Từ trước đến nay, chúng ta đã được sinh ra để kết nối! Vì vậy, nếu bạn thấy mình từng bị “hớp hồn” bởi sự lôi cuốn của đối phương, hãy chủ động ép bản thân lùi lại, khởi động “Máy đo Trí trá” và không để bị kéo vào mạng nhện lừa dối của người đó.

Bộ não phản chiếu và ghi nhớ hình ảnh gương mặt người theo cách đặc biệt. Ảnh: Live Science.

Hãy ghi nhớ các điểm chuẩn! Quy tắc then chốt luôn là phải bắt đầu từ những điểm chuẩn. Mỗi người đều có cách riêng của mình để tương tác “bình thường” với thế giới. Những thói quen đặc trưng của họ có khả năng được mô tả trong chương này như “dấu hiệu lừa dối tiềm năng” - nhưng có thể họ đã luôn làm hành động đó hằng ngày từ khi mới sáu tháng tuổi! Bạn sẽ không thể biết chắc chắn cho đến khi thu thập đủ thông tin cá nhân về họ ngay từ ban đầu.

Cẩn trọng với những yếu tố bất thường trong giao tiếp phi ngôn ngữ. Trước khi bắt đầu tìm kiếm các điểm nghi vấn phi ngôn ngữ, hãy tự hỏi liệu người bạn sắp “phục kích” có thuộc vào một trong những nhóm bất định dưới đây hay không. Theo Margo Bennett, đội trưởng phòng cảnh sát trực thuộc Đại học California (Berkeley), có một vài yếu tố có thể khiến hành vi phi ngôn ngữ của nghi phạm trở thành một nguồn không đáng tin. Những yếu tố này bao gồm:

- Trí thông minh. Nghi phạm càng có đầu óc, ngôn ngữ cơ thể của họ càng “có lý” và phản ánh suy nghĩ của họ. Tuy nhiên, với những người không quá lanh lợi, ngôn ngữ cơ thể của họ có thể thể hiện sự bối rối hoặc hiểu sai câu hỏi, chứ không hẳn là lo lắng vì đang phải nói dối.

- Cảm xúc. Khi cảm xúc không ổn định, các tín hiệu ngôn ngữ cơ thể cũng bất ổn. Bạn sẽ không thể biết cảm xúc đó đến từ đâu hay về điều gì.

- Độ tuổi. Trẻ em và thanh thiếu niên có thể chưa đủ trưởng thành để nhận thức được hậu quả từ hành động của mình. Vì vậy, đôi khi chúng không cảm thấy sợ hãi, ngay cả khi chúng đáng lý phải sợ!

- Văn hóa. Khác với người da trắng, một số nền văn hóa coi phương thức giao tiếp bằng cách nhìn thẳng vào mắt đối phương là hành động thô lỗ. Do đó, ánh mắt lảng tránh có thể là biểu hiện của sự tôn trọng hơn là thiếu tôn trọng hoặc cảm giác hối lỗi. (Đặc biệt ở người Mỹ gốc Phi, người Trung Đông, châu Á, hoặc người Mỹ bản địa.)

- Mức độ “không nhận thức được hành vi”. Dùng rượu bia và sử dụng ma túy làm thay đổi đáng kể hành vi. Đừng nhìn một người say và nghĩ bạn có thể đánh giá các điểm chuẩn thực sự của họ - có khi lúc đó anh ta đã khác biệt hoàn toàn rồi.

- Tin vào bản thân. Trong suốt quá trình này, điều quan trọng trên hết là bạn phải tin vào quan sát của chính mình. “Máy đo Trí trá” giúp bạn tiếp nhận và xử lý nhiều thông tin hơn những gì não bộ có thể ý thức được. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Psychological Science cho thấy chúng ta có thể ghi nhớ những khuôn mặt nhất định sau tới hai năm, ngay cả từ những bức ảnh bị mờ nhòe. Bạn chỉ cần nhìn vào hình ảnh đó vài lần trong vài ngày - sau đó nó sẽ được khắc ghi vào trí nhớ.

Phương pháp “học qua cảm nhận” (perceptual learning) này là một hình thức nhận dạng mẫu; hình ảnh đó bám lấy chúng ta kể cả khi có hàng nghìn khuôn mặt khác lướt qua tâm trí chúng ta trong cùng khoảng thời gian. Bộ não của bạn hệt như trung tâm dữ liệu của FBI, chứa đầy tất cả các hình ảnh mà bạn đã dành thời gian quan sát từ nhiều năm trước.

Giờ đã đến lúc phản ứng nhanh lẹ và bắt tay vào việc - hãy cùng tìm hiểu cách phát hiện các dấu hiệu phi ngôn ngữ của sự dối trá.