Bộ binh La Mã đã không hề tiến xa hơn trong suốt vài giờ đồng hồ, lý do là bởi Scipio mong muốn và cố tình dàn xếp như vậy để đối thủ của mình cảm nhận rõ hậu quả của việc không kịp ăn sáng.

Tranh minh họa trận Illipa Trước Công nguyên. Nguồn ảnh: Rome World.

Làm vậy không ảnh hưởng gì đến những thay đổi bất ngờ khác của ông, bởi một khi đã dàn quân sẵn sàng chiến đấu, phía Carthage không dám thay đổi đội hình trong lúc phải đối mặt với một đối thủ luôn theo dõi họ sát sao và đã sẵn sàng lâm trận. Trận giao tranh giữa đội kị binh và quân trang bị nhẹ của hai bên vẫn chưa ngã ngũ, mỗi bên khi gặp khó khăn đều có thể lui về sau đội bộ binh của phe mình.

Cuối cùng, khi Scipio nhận định đã đến thời điểm thích hợp, ông ra lệnh rút lui giả, gọi các đội quân quấy rối về qua các khoảng trống xen giữa đội hình, sau đó đưa họ vào đội quân dự bị xếp sau các cánh quân hai bên, đội kị binh xếp sau đội lính ném lao, còn đội lính ném lao xếp sau đội bộ binh trang bị nặng.

Khoảng bảy tiếng sau đó, ông ra lệnh cho toàn quân tiến lên, nhưng riêng đội hình quân Hispania ở vị trí trung tâm là tiến lên với tốc độ chậm. Khi đến cách kẻ địch tám trăm thước, Scipio, cùng cánh quân bên phải rồi rẽ phải ngoặt trái, tiến chéo ra ngoài bằng các nhóm nối tiếp nhau theo đội hình hàng dọc. Trước đó, ông đã cho truyền tin đến Silanus và Marcius, chỉ huy cánh quân bên trái, để điều động binh sĩ tiến quân theo cách tương tự.

Khi tiến nhanh, quân trung tâm đi chậm nên bị tụt lại, các đội bộ binh La Mã liên tiếp tiến vào và nhập thành hàng khi đến gần kẻ địch, rồi đánh trực diện vào các mạn sườn của quân địch - nếu không có bước này thì đường tiến của họ đã bị chồng chéo lên nhau.

Trong khi bộ binh trang bị nặng dồn ép các cánh quân hai bên của địch từ phía trước, thì kị binh và lính ném lao theo lệnh hướng ra ngoài, càn quét hai bên và đánh tạt sườn địch. Chiến thuật hợp lực này ở hai cánh buộc quân Carthage phải đối mặt với cuộc tấn công đồng thời từ hai phía, và còn áp đảo hơn ở chỗ nhắm vào các đạo quân không thường trực người Hispania. Để tăng thêm khó khăn cho Hasdrubal, kị binh đánh vào sườn khiến đàn voi chiến của ông ta hoảng sợ, lao thẳng vào trung tâm quân Carthage, gây ra sự hỗn loạn.

Battle of Ilipa: Trận Ilipa

Scipio’s manoeuvre: Cách điều binh của Scipio

Roman’sfoot: Bộ binh La Mã

• Velites: Đội lính ném lao của La Mã
• Cavalry: Đội kị binh của La Mã

Scipio’s Spanish Allies: Các đồng minh Hispania của Scipio

Elephants: Đội voi chiến

Trong suốt thời gian này, cánh quân ở trung tâm của Carthage chỉ đứng đó bất lực, không thể hỗ trợ các cánh quân hai bên vì sợ bị quân Hispania của Scipio tấn công mà không cần áp sát. Tính toán của Scipio đã cho phép ông “chặn cứng” cánh quân trung tâm của kẻ thù với mức tiêu hao lực lượng tối thiểu, qua đó có thể tập trung tối đa cho đòn gọng kìm mang tính quyết định của mình.

Cánh quân hai bên của Hasdrubal bị tiêu diệt, cánh quân ở trung tâm thì kiệt sức vì đói và mệt nên phải rút lui, ban đầu có trật tự, nhưng rồi dần dần bị ép vỡ hoàn toàn, tháo chạy về doanh trại cố thủ. Một trận mưa như trút khiến mặt đất dưới chân binh sĩ hóa bùn lầy lội, cho họ khoảng nghỉ ngơi tạm thời và ngăn quân La Mã theo gót họ đột phá doanh trại.

Trong đêm ấy, Hasdrubal tiến hành rút quân khỏi doanh trại của mình, nhưng vì cách tiến quân chiến lược của Scipio đã đưa quân La Mã chặn ngang tuyến đường về Gades, nên ông ta bị buộc phải rút lui dọc bờ Tây về đến phía Đại Tây Dương. Gần như toàn bộ đồng minh Hispania đã bỏ rơi ông ta.

Đội quân trang bị nhẹ của Scipio đã vô cùng nhạy bén với nhiệm vụ theo sát kẻ thù, bằng chứng là ông đã nhận được tin ngay khi Hasdrubal rời đi. Ông lập tức đuổi theo, điều động kỵ binh tiến công, và cuộc truy đuổi diễn ra nhanh đến mức, mặc dù bị dẫn sai đường khi cố gắng đi tắt đón chặn tuyến rút lui mới của Hasdrubal, nhưng đội kị binh và lính ném lao của Scipio đã bắt kịp ông ta.

Họ liên tục quấy phá ông ta bằng các đợt tấn công từ mạn sườn hoặc phía sau, khiến phía quân Hasdrubal buộc phải dừng lại thường xuyên đến mức các quân đoàn của Scipio có thể bắt kịp. “Sau đó, đây không còn là một trận chiến nữa, mà là một cuộc tàn sát đơn phương,” cho đến khi chỉ có Hasdrubal và sáu nghìn binh sĩ với trang bị tàn tạ trong số hơn bảy mươi nghìn lính chiến đấu ở Ilipa trốn thoát được qua những ngọn đồi gần đó.

Quân Carthage vội vã dựng một doanh trại trên đỉnh đồi cao nhất, nhưng mặc dù điều kiện khắc nghiệt và địa hình khó tiếp cận đã cản trở quân La Mã tấn công, việc thiếu lương thực đã khiến binh sĩ đào ngũ liên tục. Cuối cùng, Hasdrubal bỏ quân chạy trốn trong đêm ra biển, cách đó không xa, rồi lên tàu đến Gades, Mago cũng nhanh chóng đi theo ông ta.