Canh bạc nghìn tỷ USD tại bàn đàm phán Nga - Ukraine

Xe tăng của lực lượng vũ trang Ukraine tham gia tập trận tại một địa điểm không xác định gần bán đảo Crimea Ảnh: Reuters.

Trong khi Nga và Ukraine cùng nhận định các cuộc đối thoại đang rơi vào bế tắc, phía Mỹ lại đưa ra những đánh giá lạc quan về tiến triển đáng kể. Sự vênh nhau trong góc nhìn giữa Washington và các đồng minh châu Âu đang đặt ra câu hỏi: Điều gì thực sự đang diễn ra tại Geneva?

Mỹ lạc quan vào kinh tế và khu phi quân sự

Theo New York Times, các nhà đàm phán đang nỗ lực tìm kiếm thỏa hiệp cho rào cản lớn nhất: quyền kiểm soát lãnh thổ miền Đông Ukraine. Moscow đặt điều kiện chấm dứt chiến tranh bằng việc yêu cầu Kyiv bàn giao dải đất chiến lược tại Donetsk. Đây là khu vực dài khoảng 80km và rộng 64km, bao gồm hàng chục thị trấn nằm kẹp giữa tiền tuyến và ranh giới hành chính vùng.

Đáp lại, Ukraine kiên quyết từ chối rút quân, nhấn mạnh việc nhượng bộ sẽ tạo ra những tiền lệ nguy hiểm về an ninh. Thay vào đó, Kyiv thúc đẩy một cơ chế bảo đảm an ninh quốc tế chặt chẽ nhằm ngăn chặn mọi hành vi vi phạm khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực.

Pháo binh Ukraine khai hỏa về phía tiền tuyến trong giao tranh gần thành phố Bakhmut. Ảnh: Reuters.

Trả lời phỏng vấn báo chí mới đây, Tổng thống Volodymyr Zelensky thừa nhận Ukraine hiện chưa thể tập trung giành lại các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng do tình trạng thiếu hụt nhân lực và vũ khí trầm trọng.

Để tháo gỡ nút thắt khi cuộc xung đột Nga - Ukraine chuẩn bị bước sang năm thứ 5, các nhà đàm phán Mỹ đã đưa ra ý tưởng về một Khu vực phi quân sự (DMZ). Điểm mới trong đề xuất này là khả năng biến DMZ thành một Khu thương mại tự do. Đây được xem là nỗ lực của Washington nhằm "kinh tế hóa" một cuộc xung đột chính trị.

Tiến trình đàm phán đang vận hành theo hai hướng: một hướng giải quyết xung đột trực tiếp, hướng còn lại tập trung vào các thỏa thuận song phương Mỹ - Nga, bao gồm việc nới lỏng trừng phạt.

Đáng chú ý, các nhà đàm phán đang thảo luận về danh mục dự án hợp tác tiềm năng có giá trị từ 12.000 tỷ đến hơn 14.000 tỷ USD - một con số khổng lồ do đặc phái viên Nga Kirill Dmitriev công bố trên mạng xã hội X ngày 18/2.

Tuy nhiên, tính khả thi của một khu thương mại giữa hai làn đạn, nơi hạ tầng công nghiệp đã bị san phẳng và chỉ còn một mỏ than hoạt động, vẫn là dấu hỏi lớn khiến Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky hoài nghi.

Ông William B. Taylor, cựu Đại sứ Mỹ tại Ukraine, nhận định: “Điều quan trọng là tạo ra một giải pháp thực sự. Bất kỳ sự mất cân bằng nào cũng sẽ khiến thỏa thuận đổ vỡ”.

Những bất đồng

Cách thức vận hành Khu phi quân sự (DMZ) đang là tâm điểm bất đồng. Trong khi Ukraine thúc đẩy triển khai lực lượng gìn giữ hòa bình quốc tế, các nhà đàm phán lại đưa ra ý tưởng thành lập một chính quyền dân sự chung gồm đại diện của cả Nga và Ukraine. Tuy nhiên, mô hình này vẫn bị coi là xa vời do sự thiếu hụt niềm tin giữa hai phía.

Một vấn đề tranh luận khác nổi lên gần đây là trình tự thực hiện các bước, bao gồm việc chấp nhận tồn tại khu phi quân sự, chính thức công khai các cam kết bảo đảm an ninh, xây dựng khuôn khổ tài trợ tái thiết hậu chiến và tổ chức bầu cử tại Ukraine.

Tuần trước, ông Zelensky cho biết Ukraine muốn đạt được thỏa thuận về bảo đảm an ninh trước khi cam kết tổ chức bầu cử hoặc chấp nhận bất kỳ thỏa thuận rút quân nào khỏi khu vực chiến lược ở Donbas.

“Tôi rất muốn chúng ta ký các bảo đảm an ninh trước rồi mới ký các văn kiện khác. Theo tôi, đó sẽ là một tín hiệu tốt. Đây thậm chí không phải là vấn đề công bằng, mà là vấn đề niềm tin. Sẽ có nhiều niềm tin hơn vào các bên đối tác, nếu các bảo đảm an ninh được ký trước, rồi mới đến các bước khác”, ông Zelensky nói.

Bên cạnh cơ chế quản lý DMZ, việc rút quân khỏi tiền tuyến cũng là một 'hòn đá tảng' khác trong tiến trình thảo luận. Tháng 12/2025, ông Zelensky đề xuất Ukraine sẽ không rút quân khỏi tiền tuyến, trừ khi Nga cũng rút quân với cùng khoảng cách tương đương.

Theo hai nguồn thạo tin, tại các cuộc đàm phán ở Abu Dhabi diễn ra trong tháng này, phía Ukraine đã bắt đầu thảo luận phương án Nga rút quân một phần khỏi tiền tuyến, không nhất thiết phải theo nguyên tắc “đối xứng” như trước. Sự thay đổi này cho thấy lập trường của Kyiv đang dần trở nên linh hoạt hơn.

Theo New York Times, dù vòng đàm phán Geneva chưa tạo ra bước ngoặt đáng kể, nhưng việc các bên đi sâu vào chi tiết kỹ thuật và sự dịch chuyển thái độ của Kyiv cho thấy tiến trình hòa bình không hoàn toàn rơi vào bế tắc.

Châu Âu bi quan có lý do

Tuy nhiên, theo Reuters, lãnh đạo 5 cơ quan tình báo châu Âu nhận định khó có khả năng đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột ngay trong năm nay. Quan điểm này bộc lộ khoảng cách đáng kể giữa lăng kính thận trọng của châu Âu và sự lạc quan từ Nhà Trắng.

Trong khi Washington nỗ lực thúc đẩy một thắng lợi ngoại giao nhanh chóng, các đồng minh châu Âu lo ngại về tính thực chất và sự bền vững của các cam kết từ phía Moscow.

Binh sĩ Ukraine bắn súng cối tại tiền tuyến ở vùng Donetsk ngày 20/11/2022. Ảnh: Reuters.

Phía Ukraine tiết lộ Washington đang nỗ lực chốt một thỏa thuận hòa bình trước tháng 6, nhằm tạo lợi thế chính trị trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào tháng 11. Tổng thống Donald Trump cũng bày tỏ sự tin tưởng rằng người đồng cấp Nga Vladimir Putin đang thực sự muốn chấm dứt xung đột.

Tuy nhiên, châu Âu lại có góc nhìn trái ngược hoàn toàn. Các lãnh đạo tình báo khu vực nhận định Moscow không hề vội vã. "Nga vẫn kiên trì theo đuổi các mục tiêu chiến lược không đổi", một quan chức tình báo chia sẻ với Reuters. Theo đó, Điện Kremlin có thể dùng bàn đàm phán với Mỹ như một công cụ để thúc đẩy nới lỏng trừng phạt và tìm kiếm các thỏa thuận kinh doanh hơn là thực tâm hướng tới hòa bình.

Vì vậy, các quan chức tình báo châu Âu nhấn mạnh hoạt động đàm phán cần diễn ra thực chất, nếu không rất dễ rơi vào "vở kịch đàm phán", khi các quyết định về những vấn đề thiết yếu nhất đều rơi vào tình trạng bị trì hoãn.

Một quan chức nhận định Nga chưa có áp lực phải kết thúc chiến tranh sớm vì nền kinh tế vẫn đang chống chịu tốt. Dù bị hạn chế tiếp cận thị trường vốn và lãi suất điều hành duy trì ở mức cao 15,5%, Nga vẫn thể hiện sức sống đáng kinh ngạc.

Tuy nhiên, áp lực tài chính lên Moscow trong năm 2026 là có thật. Phần thanh khoản của quỹ bù đắp thâm hụt ngân sách Nga đã giảm hơn một nửa kể từ năm 2022.

Trước đây, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã nhiều lần nói rằng ông sẵn sàng hướng tới hòa bình, nhưng có những điều kiện nhất định. Quan chức Nga cũng cho rằng châu Âu đã nhiều lần đánh giá sai về Moscow.

Hiện Moscow vẫn giữ vững yêu cầu Kyiv rút quân khỏi 20% lãnh thổ còn lại của vùng Donetsk - điều mà Ukraine kiên quyết bác bỏ. Giới quan sát hoài nghi rằng, ngay cả khi Ukraine nhượng bộ lãnh thổ, chưa chắc sẽ đẩy nhanh tiến trình hòa đàm.

“Trong trường hợp Nga đạt được sự nhượng bộ này, tôi cho rằng đó có thể mới chỉ là sự khởi đầu của những cuộc đàm phán thực sự”, một quan chức tình báo dự đoán.

Sự xuất hiện của các "nhà đàm phán không chuyên" từ phía Mỹ như Steve Witkoff và Jared Kushner khiến châu Âu lo ngại về kỹ năng ngoại giao thực thụ trước những đối thủ lọc lõi từ Nga.

Đáp lại những hoài nghi này, người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly khẳng định: “Tổng thống Trump và đội ngũ của ông đã làm được nhiều hơn bất kỳ ai để đưa Nga và Ukraine xích lại gần nhau và hướng tới một thỏa thuận hòa bình”.