‘Cẩm nang’ nguyên tắc khi thẩm định nội dung về Bác Hồ

Làm thế nào khi xuất hiện thông tin mới về sự kiện lịch sử và danh nhân? Đó có là tư liệu đúng? thông tin đó có mâu thuẫn với hệ thống tư liệu trước đó? Ông Chu Đức Tính đã trả lời những câu hỏi trên bằng kinh nghiệm nhiều năm của mình trong lĩnh vực này.

TS Chu Đức Tính - người từng nhiều năm giữ cương vị lãnh đạo tại Bảo tàng Hồ Chí Minh, trực tiếp phụ trách công tác biên tập đặc san thông tin tư liệu - chia sẻ quy trình xử lý, thẩm định tư liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh, cũng như phương pháp tiếp cận sự thật lịch sử một cách khoa học.

TS Chu Đức Tính - nguyên Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh.

Quy tắc cao nhất là tính chính xác của lịch sử

- Thưa ông, khi Bảo tàng Hồ Chí Minh tiếp nhận các tư liệu hoặc hiện vật mới, quy trình xử lý tư liệu diễn ra như thế nào?

- Khi đi sưu tầm hiện vật, cán bộ bảo tàng phải ghi chép đầy đủ thông tin của người cung cấp, yêu cầu họ ký xác nhận và xin dấu xác thực chữ ký của chính quyền địa phương (còn nội dung do người kể chịu trách nhiệm). Sau đó, Hội đồng xét chọn gồm các chuyên gia lịch sử sẽ đánh giá hiện vật dựa trên tính xác thực, khoa học và giá trị lịch sử của câu chuyện; nếu đạt yêu cầu, giám đốc sẽ ký quyết định đưa tư liệu vào kho.

Sau khi nhập kho, tư liệu được phân thành hai mức độ công bố: lưu hành rộng rãi cho đại chúng hoặc lưu hành hạn chế chỉ dành riêng cho người nghiên cứu có trình độ. Việc phân loại này - đặc biệt với tài liệu chính trị - nhằm đảm bảo thông tin không bị hiểu sai hay phát tán lệch lạc.

- Trong công tác chọn lọc của Hội đồng đánh giá, nếu xảy ra trường hợp mâu thuẫn về mặt thông tin, Hội đồng sẽ xử lý như thế nào?

Chúng tôi có một "cẩm nang" gồm ba tiêu chí do ông Vũ Kỳ truyền lại nhằm đánh giá một tài liệu: Một là câu chuyện có logic không? Hai là câu chuyện có hợp lý không? Ba là câu chuyện có tác dụng giáo dục không?

TS Chu Đức Tính

- Quy tắc cao nhất luôn là tính chính xác của lịch sử. Thực tế, hiện vật hoàn toàn có thể xảy ra mâu thuẫn với các hiện vật khác do hạn chế về trí nhớ hoặc trình độ của người kể. Khi đó, Hội đồng khoa học sẽ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá dựa trên cơ sở duy nhất là tính lịch sử.

Chúng tôi sẽ đối chiếu câu chuyện của người kể với lịch sử dân tộc hoặc các thông tin chính thống khác; nếu khớp và tương đồng thì sẽ được sử dụng.

Ngược lại, nếu thông tin bị vênh, Hội đồng buộc phải tiếp tục nghiên cứu, xem xét kỹ lưỡng, thậm chí có những trường hợp Hội đồng sẽ không thông qua tư liệu đó vì không đảm bảo được tính chính xác lịch sử.

-Trong quá trình hoạt động cách mạng của Bác Hồ có những giai đoạn hoạt động bí mật tạo nên những "khoảng trống lịch sử" rất ít thông tin để đối chiếu. Làm thế nào để xác thực và làm rõ được những thông tin mới thuộc các giai đoạn này?

- Trong tiểu sử 79 mùa xuân của Bác Hồ, đúng là có những giai đoạn Người phải hoạt động bí mật. Tuy nhiên, cho đến nay, nhiều thông tin từ kho lưu trữ tư liệu quốc tế đã giúp chúng ta lấp đầy được tương đối các khoảng trống này. Chính nhờ những nguồn tư liệu quốc tế đã được xác thực, nhiều giai đoạn trong tiểu sử của Chủ tịch Hồ Chí Minh trước đây chưa từng được biết tới nay đã được làm rõ.

Mặc dù các khoảng trống lịch sử hiện nay vẫn còn, nhưng về cơ bản, chúng ta đã xây dựng và hình dung được một bức tranh tổng thể tương đối thống nhất về cuộc đời của Người, không còn bị bỏ trống nhiều như cách đây vài chục năm. Đây có thể coi là một điều kiện thuận lợi cho những người làm công tác tư liệu lịch sử ở hiện tại.

“Câu chuyện có tác dụng giáo dục không?”

- Ông có thể chia sẻ thêm kinh nghiệm cá nhân cho công tác kiểm định tư liệu về danh nhân?

- Chúng tôi có một "cẩm nang" gồm ba tiêu chí do ông Vũ Kỳ truyền lại (Ông Vũ Kỳ là người thư ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sau ngày Bác qua đời, ông đã từ chối lời gợi ý nhận một nhiệm vụ cao hơn, để xin ở lại làm bảo tàng về Bác, là giám đốc đầu tiên của Bảo tàng Hồ Chí Minh - pv). "Cẩm nang" của ông nhằm đánh giá một tài liệu gồm: Một là câu chuyện có logic không; hai là câu chuyện có hợp lý không; ba là câu chuyện có tác dụng giáo dục không.

Tôi rất mong muốn ba tiêu chí này sẽ được các ban biên tập, các nhà xuất bản xem xét tham khảo và cân nhắc kỹ lưỡng khi duyệt nội dung. Nếu chúng ta làm tốt việc chặn các thông tin thiếu tính giáo dục ngay từ khâu biên tập, xã hội sẽ không còn gặp phải những "hạt sạn" đáng tiếc.

Một góc trưng bày tại Bảo tàng Chủ tịch Hồ Chí Minh (Hà Nội). Ảnh. Bảo tàng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Sự trong sáng của đội ngũ biên tập giữ vai trò quyết định

- Ông có lưu ý gì với người làm sách trong công tác biên tập các tài liệu liên quan đến danh nhân?

- Bản thân tôi từng phụ trách tổ biên tập Đặc san của Bảo tàng Hồ Chí Minh nên tôi rất thấu hiểu công việc này. Bất kỳ ai làm xuất bản cũng đều mong muốn tác phẩm của cơ quan mình khi ra xã hội được công chúng đón nhận một cách trân trọng.

Do đó, thái độ của người biên tập là cực kỳ quan trọng, đòi hỏi sự cẩn mật, cần cù, chịu khó đọc thật kỹ để phát hiện ra cái hay, đặc biệt là nhận diện các "hạt sạn" và yêu cầu tác giả chỉnh sửa.

Vượt lên trên những nghiệp vụ tỉ mỉ hàng ngày đó, người biên tập bắt buộc phải có một quan điểm sống đẹp, sống tốt, không mang những bức bách cá nhân ngoài xã hội áp đặt vào công việc của mình. Nếu không giữ được lối sống đẹp và nghiêm khắc với bản thân, biên tập viên sẽ rất khó ngăn chặn những nội dung tiêu cực, thậm chí dễ nảy sinh sự đồng cảm rồi tùy tiện "thả hồn" cùng các sai lệch của tác giả.

Người biên tập bắt buộc phải có một quan điểm sống đẹp, sống tốt, không mang những bức bách cá nhân ngoài xã hội áp đặt vào công việc của mình.

TS Chu Đức Tính

Khi người biên tập thực sự trân trọng trật tự, biết tôn vinh và tin tưởng vào những điều tốt đẹp trong xã hội, họ sẽ là người đầu tiên chặn đứng quan điểm sai. Để làm được điều này, sự trong sáng của đội ngũ biên tập viên giữ vai trò quyết định.

Vì vậy, tôi mong rằng lãnh đạo các cơ quan biên tập, xuất bản, báo chí khi lựa chọn nhân sự cho vị trí này cần tìm những người xứng đáng, luôn giữ được sự tỉnh táo để kịp thời phát hiện, ngăn chặn quan điểm sai ngay từ trứng nước.

Khu vực trưng bày sách về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Đường sách TP.HCM. Ảnh: Duy Hiệu.

- Theo ông, việc công bố sự thật lịch sử cần phải có phương pháp và cách tiếp cận thế nào?

- Công bố sự thật cũng phải có tính giáo dục chứ không thể cứ đưa ra một cách trần trụi, khiến người nghe hoang mang và sợ hãi. Sự thật cần được tôn trọng, nhưng cách công bố cần luôn hướng tới việc củng cố tinh thần theo hướng tốt cho xã hội.

Chính nhờ công tác tư tưởng, giáo dục chính trị mà trước đây chúng ta mới tạo nên sức mạnh chiến thắng quân thù. Một khi làm tốt công tác tư tưởng, tạo được sự đồng thuận cao trong xã hội, chúng ta mới có thể vượt qua mọi khó khăn.

- Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!