Không được phép hư cấu tùy tiện, dễ dãi khi viết sách về danh nhân

Trước thực trạng một số xuất bản phẩm thời gian qua gây bão trong dư luận, có tác phẩm bị cơ quan hữu quan yêu cầu thu hồi, thậm chí là tiêu hủy do sai lỗi nghiêm trọng về nội dung; dư luận cũng đặt dấu hỏi lớn về vai trò của các nhà xuất bản trong việc biên tập và ra sách.

PGS.TS, nhà văn Nguyễn Thế Kỷ, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Tổng giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, nguyên Phó trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, người có nhiều bài viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh và là tác giả bộ tiểu thuyết 5 tập Nước non vạn dặm về Bác Hồ - đã chia sẻ với Tri thức - Znews về thực trạng xuất bản sách hiện nay.

Những thành tựu, ưu điểm, những hạn chế, yếu kém; đâu là nguyên nhân, đâu là giải pháp nhằm nâng cao chất lượng nội dung, hình thức, nhất là khâu chọn đề tài, khâu biên tập, khâu thẩm định và một số trải nghiệm khi sáng tác về Chủ tịch Hồ Chí Minh và các danh nhân văn hóa, cách mạng của dân tộc cũng được ông đề cập.

Làm thế nào để nâng cao chất lượng biên tập sách?

- Từ kinh nghiệm nhiều năm với lĩnh vực báo chí và xuất bản, theo ông, nên làm gì, làm thế nào để các nhà xuất bản vừa kiểm soát được chất lượng nội dung, vừa không kìm hãm năng lực sáng tạo cần có của người viết?

- Stephen King cho rằng “Sách là phép màu độc nhất và diệu kỳ trong đời thực”. Còn Laurie Anderson quan niệm: “Một cuốn sách hay sẽ cứu rỗi một đời người”. Vì lẽ đó, viết sách, sáng tạo văn học, nghệ thuật, nghiên cứu khoa học là những lĩnh vực khó, rất khó, dường như không dành cho số đông.

Để có “phép màu”, “điều kỳ diệu”... việc làm ra cuốn sách dày công và khó nhọc biết bao nhiêu. Đó là các khâu chọn đề tài, biên tập, dịch thuật, tra cứu tài liệu, lựa chọn câu từ, hiệu đính, thẩm định nội dung, đón nghe ý kiến bạn đọc.

PGS.TS, nhà văn Nguyễn Thế Kỷ. Ảnh: Duy Hiệu.

Viết sách, làm sách về lĩnh vực khoa học tự nhiên như toán, lý, hóa… thuộc khoa học tự nhiên, nếu xảy ra sai lỗi, đương nhiên là đáng trách và gây ra những hệ lụy nhất định.

Tuy nhiên, khi viết sách, xuất bản sách về chính trị, lịch sử, văn hóa, dân tộc, tôn giáo, đối ngoại, quốc phòng, an ninh, nhất là những nội dung liên quan đến đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước, những vấn đề đối nội, đối ngoại rất quan trọng và nhạy cảm thì gian khó trăm bề, “sai một li, đi một dặm”.

Để viết sách, xuất bản sách đạt chất lượng cao, trước hết phải coi trọng nhân tố con người: người viết (tác giả); người thẩm định đề tài, nội dung (cơ quan chủ quản là chủ yếu); người biên tập và thẩm định nội dung, nhân viên đánh máy, họa sĩ thiết kế, người đọc bản thảo… (chủ yếu là người của nhà xuất bản); người của bên liên kết (bên đối tác xuất bản); người của nhà in; người phát hành; người giới thiệu, quảng bá sách.

Mỗi bộ phận tương ứng với một hay một vài quy trình của công tác xuất bản. Nếu nhân sự nội bộ có hạn - và dĩ nhiên là như vậy, thì nhà xuất bản phải xây dựng đội ngũ cộng tác viên tin cậy để giúp cho một số khâu công việc, nhất là giúp thẩm định và tư vấn về nội dung sách.

Việc chọn và “cậy nhờ” cộng tác viên phải rất chặt chẽ, nghiêm túc, trách nhiệm, dứt khoát không để xảy ra tình trạng hời hợt, sao nhãng, bỏ bê, “khoán trắng”.

Khi “đặt hàng” hay duyệt đề tài cho các tác giả, cũng cần “chọn mặt gửi vàng”. Với các cây bút gạo cội, có tay nghề, năng lực, vị thế, uy tín trong xã hội, thì có thể yên tâm hơn về họ.

Ví dụ, các tác phẩm của nhà văn Sơn Tùng viết về Bác Hồ, có thể có những luồng ý kiến khác nhau về thi pháp tiểu thuyết, hình tượng nghệ thuật, nhưng chắc chắn là không có sai sót lớn về nội dung. Với những tác phẩm như vậy, đơn vị xuất bản có thể yên tâm, tất nhiên, quy trình đọc duyệt vẫn phải thực hiện nghiêm túc.

Viết về nhân vật lịch sử có thật, nhất là lãnh tụ của đất nước, biểu tượng của dân tộc thì phải tuân thủ nguyên tắc cốt lõi tôn trọng các giá trị lịch sử, văn hóa, biến những giá trị đó thành hình tượng, thành câu chuyện chân thật, sinh động, hấp dẫn; tuyệt đối không được hư cấu tùy tiện, dễ dãi, thô thiển.

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ

Đối với những cây bút không chuyên, quy trình thẩm định bản thảo họ gửi đến càng phải cẩn trọng, nghiêm ngặt.

Tôi muốn nói rõ thêm điều này, theo Luật xuất bản và các quy định liên quan, cơ quan chủ quản của nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về toàn bộ các khâu: chọn chủ đề, đề tài, thẩm định bản thảo để xem có thể đưa vào làm sách được không. Đặc biệt là nội dung của bản thảo (đầu vào), nội dung của sách.sau khi xuất bản (đầu ra).

Cơ quan chỉ đạo, quản lý công tác xuất bản và hoạt động xuất bản (Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hội Xuất bản Việt Nam) nhiệm vụ chính là tham mưu, tư vấn cho Đảng, Nhà nước về đường lối, quan điểm, chính sách, pháp luật đối với công tác xuất bản; chỉ đạo, phối hợp với cơ quan chủ quản nhà xuất bản thực hiện nhiệm vụ trên phạm vi cả nước.

Sáng tác tác phẩm văn học, nghệ thuật về anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa

- Khi viết sách về các nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa lớn, người viết cần xử lý mối quan hệ giữa lịch sử và văn học; hiện thực và sáng tạo; sự thật và hư cấu như thế nào, thưa ông?

- Rất khó để đưa ra một công thức định lượng chi li về dung lượng, hàm lượng lịch sử và văn học; hiện thực và sáng tạo; sự thật và hư cấu tương ứng bao nhiêu phần trăm. Phải chăng là 50-50 hay 60-40 hay 55-45 ? Không ai có thể trả lời.

Nói “văn - sử bất phân” cũng không đúng, sử là Chép sử còn Văn là sáng tạo, hư cấu. Nhưng điều này thì phải nhớ: Những người viết khi đứng trước trang giấy, đứng trước hiện thực đời sống cần phải vận dụng tài năng, bút pháp; nâng cao ý thức, trách nhiệm; giải quyết thỏa đáng các cặp quan hệ vừa nêu trên.

Viết về nhân vật lịch sử có thật, nhất là lãnh tụ của đất nước, biểu tượng của dân tộc thì phải tuân thủ nguyên tắc cốt lõi tôn trọng các giá trị lịch sử, văn hóa, biến những giá trị đó thành hình tượng, thành câu chuyện chân thật, sinh động, hấp dẫn; tuyệt đối không được hư cấu tùy tiện, dễ dãi, thô thiển.

Văn học viết về lịch sử không phải là việc chép sử. Sử học đòi hỏi sự ghi chép trung thực, chính xác, khách quan ở mức cao nhất những sự kiện, nhân vật đã sống, đã diễn ra trong quá khứ hay đương đại. Còn văn học phản ánh hiện thực bằng hình tượng nghệ thuật, bằng ngôn ngữ nghệ thuật, bằng thông điệp nghệ thuật, bằng dấu ấn cá nhân của người viết.

Sử học không được “ghi chép” hay tạo dựng cảm xúc, nhưng văn học có quyền khắc họa thế giới nội tâm, tâm trạng, cảm xúc và ước mơ của nhân vật trước thời cuộc.

Nhà văn có quyền hư cấu thêm các tuyến nhân vật phụ bên cạnh nhân vật chính để làm nổi bật hình tượng, phẩm giá nhân vật chính. Sự hài hòa giữa sự thật và hư cấu hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực, cảm quan nghệ thuật của người viết, không ai có thể định lượng một cách cụ thể, máy móc. Tác phẩm khi hoàn thành tự nói lên giá trị tư tưởng và giá trị nghệ thuật của chính mình.

Tập 1 trong bộ Nước non vạn dặm, bộ sách viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh của ông Nguyễn Thế Kỷ. Ảnh: Y Nguyên.

Thực tế đã có nhiều tác phẩm thành công trong việc giải quyết mối quan hệ này. Nhà thơ Tố Hữu đã viết những câu thơ hào sảng, lay động: “Ngực lép bốn nghìn năm, trưa nay cơn gió mạnh / Thổi phồng lên. Tim bỗng hóa mặt trời” (Huế tháng Tám); nhà thơ Nguyễn Đình Thi reo vui: “Mùa thu nay khác rồi / Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi / Gió thổi rừng tre phấp phới / Trời thu thay áo mới / Trong biếc nói cười thiết tha”... (Đất nước).

Trong âm nhạc, nhạc sĩ Bùi Công Kỳ, với ca khúc Ba Đình Nắng, phổ thơ Vũ Hoàng Địch, cất lên những giai điệu tự hào, kiêu hãnh: “Gió vút lên ngọn cờ trên kỳ đài phơi phới / Gió vút lên đây bao nguồn sống mới dạt dào / Tôi về đây lắng nghe bao tiếng gọi / Của mùa thu cách mạng, mùa vàng sao... ”.

Truyện ngắn Đôi mắt của Nam Cao tuy ngắn nhưng đã tái hiện sinh động bức tranh cả đất nước đi vào cuộc kháng chiến chống Pháp, đồng thời phản ánh chân thực tâm trạng dao động của một bộ phận trí thức, văn nghệ sĩ buổi đầu theo cách mạng. Các nhà văn, nhà thơ sống trong cùng một bối cảnh lịch sử, nhưng mỗi người có một cách thể hiện hiện thực riêng, nói được tiếng nói của thời đại, thể hiện hào khí đầy tự hào, tin yêu, chân thật, lãng mạn.

- Ông là tác giả của bộ tiểu thuyết 5 tập "Nước non vạn dặm" viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông có thể chia sẻ kinh nghiệm khi thực hiện bộ sách này?

- Trước khi đặt bút viết bộ tiểu thuyết này, tôi đã viết rất nhiều bài báo, bài nghiên cứu sâu về Người. Từ việc viết những bài báo, bài nghiên cứu về quê hương, gia đình, truyền thống văn hóa xứ Nghệ, văn hóa Việt Nam, tôi nung nấu ý định viết một bộ tiểu thuyết toàn diện về cuộc đời và sự nghiệp vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bộ tiểu thuyết Nước non vạn dặm được tôi ấp ủ từ 15 đến 17 năm, tập trung viết liên tục trong vòng 6 năm với 5 tập.

Tôi đã đến rất nhiều nơi Bác từng sống ở nước ngoài và trong nước để tìm hiểu bối cảnh, xem thời đó Bác sống ra sao...

Khi viết về Bác, các chi tiết lớn trong cuộc đời Người, tôi luôn đảm bảo tính chân thực lịch sử.

Sử học không được “ghi chép” hay tạo dựng cảm xúc, nhưng văn học có quyền khắc họa thế giới nội tâm, tâm trạng, cảm xúc và ước mơ của nhân vật trước thời cuộc.

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ

Tôi cũng từng viết báo, viết nhiều bài nghiên cứu, làm thơ, viết kịch bản sân khấu về Bác và các vĩ nhân, anh hùng dân tộc như Lý Công Uẩn, Mai Hắc Đế, Phan Đăng Lưu, tiểu đội “Thép” Truông Bồn, Nhạc sư Nguyễn Quang Đại - Thầy Ba Đợi...

Tôi nghĩ, đã và đang có nhiều nhà văn tài năng, gạo cội, nhưng viết tác phẩm về nhân vật lịch sử, nhất là về Bác Hồ và các lãnh tụ của Đảng thì cùng với tài năng, vốn sống, rất cần có nhiệt huyết, có tư liệu chuẩn xác, có tư duy lịch sử, chính trị, văn hóa.

Ngay cả khi có tư liệu đầy đủ, cũng cần xem xét, chọn lọc kĩ lưỡng, nhìn nhận và xử lý sao cho cuối cùng, tác phẩm văn học nghệ thuật không phải là tác phẩm sử học - sử kí, nhà văn không phải là người viết sử, thậm chí là tô sử.

Văn chương viết về lịch sử phải chạm đến trái tim con người, phải có sự đằm sâu để sống cùng, sống bền bỉ trong tâm hồn con người.

Tôi là người được đào tạo bài bản chính quy về văn học, về chính trị, văn hóa, thi pháp tiểu thuyết và hoạt động nhiều năm trên lĩnh vực này. Bộ tiểu thuyết Nước non vạn dặm (5 tập) là công trình đầu tiên của tôi viết về Bác Hồ. Đây là tác phẩm tôi dành nhiều trí tuệ, tâm huyết nhất trong hành trình viết của mình đến hiện tại và cũng là tác phẩm mang đến cho tôi nhiều cảm xúc.

Tôi không nghĩ/chưa dám nghĩ, sau này, các tác phẩm khác của tôi có thể vượt qua được bộ sách này. Có lẽ khó. Đây là bộ sách của cuộc đời tôi.

Viết về Bác, nhân vật chính luôn phải được đặt trong sự trang trọng và tôn trọng sâu sắc. Đó không phải là sự sùng bái cá nhân, mà là sự tôn trọng lịch sử, văn hóa, vì có Bác mới có con đường đi của dân tộc, mới mở ra thời đại Hồ Chí Minh. Do đó, không được viết hay nói về Người một cách vô lối, bịa đặt, dung tục, giải thiêng hay xuyên tạc.

- Đối với các cây bút trẻ muốn thử sức với đề tài lớn này, ông có lời khuyên gì để họ có thể viết về nhận vật lịch sử đầy cảm hứng mà không phạm phải những sai sót đáng tiếc?

- Mỗi người khi đã cầm bút đều phải trăn trở, tích lũy vốn sống, kiến thức văn chương, ngôn ngữ và thi pháp để thể hiện tác phẩm. Viết về Bác ở địa hạt tiểu thuyết hiện chưa nhiều.

Làm sao viết về Người phải xuất phát từ niềm tự hào, lòng yêu kính và sự biết ơn, tạo được sự rung động trong công chúng nhưng không thần thánh hóa Bác. Việc thần thánh hóa là không nên, nhưng việc diễn đạt theo kiểu bỗ bã, tự nhiên chủ nghĩa hay xuyên tạc thì càng không thể chấp nhận được.

- Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!