Cái giá cho chiến lược cưỡng ép của ông Trump

Nhà khoa học chính trị nổi tiếng người Mỹ Richard Neustadt từng viết trong cuốn Quyền lực Tổng thống xuất bản hồi năm 1960 rằng quyền lực cốt lõi của Tổng thống Mỹ là “quyền lực thuyết phục”. Hiện tại, ông Trump lại đang điều hành nước Mỹ bằng “quyền lực cưỡng ép”.

Những người ủng hộ ông Trump cho rằng ông đang tận dụng quyền lực của Tổng thống theo cách khác hẳn những người tiền nhiệm, để bảo vệ lợi ích của nước Mỹ. Song giới phân tích cho rằng giới hạn của chiến lược đối đầu đang ngày càng lộ rõ, khi ông Trump gặp phải những sự kháng cự mạnh mẽ.

Từ cách người dân ở thành phố Minneapolis phản đối chiến dịch truy quét nhập cư, tới cách nhà nước Iran thách thức chiến dịch tấn công của Mỹ, ông Trump đang phải chấp nhận sự thật: Dù ông sở hữu chiếc búa quyền lực nhất thế giới, đôi khi những chiếc đinh vẫn gây bất ngờ.

“Thoạt nhìn, ông ấy có quyền áp đảo, thế lực khổng lồ, như vị thuyền trưởng đứng đầu tàu và ra lệnh. Những phản ứng ban đầu diễn ra theo đúng ý ông. Nhưng giờ chúng ta đã thấy tác động từ những gì ông ấy làm. Điều tôi thấy hiện nay là những giới hạn của ông ấy trong cách tiếp cận vấn đề”, giảng viên khoa học chính trị Lawrence Jacobs (Đại học Minnesota) nhận định.

“Được ăn cả, ngã về không”

Nếu gõ cụm từ “Trump threatens” (ông Trump đe dọa) trên công cụ tìm kiếm nào, kết quả trả về rất lớn. Trong cách sử dụng ngôn từ của ông Trump, ông hiếm khi yêu cầu mà thường đòi hỏi, đi kèm với đe dọa.

Nhưng trong nhiệm kỳ hai, ông Trump đã phải rút lại một số lời đe dọa, chẳng hạn trong vấn đề thuế quan, trong ý định thâu tóm Greenland, hay gần đây nhất là đe dọa tấn công các nhà máy điện của Iran.

Ông Trump trả lời phỏng vấn tại Nhà Trắng ngày 20/3. Ảnh: Reuters.

Việc “quay xe” vào phút chót vì nhận thấy nguy cơ quá lớn từ chính những lời đe dọa của mình đã khiến truyền thông và công chúng Mỹ tạo ra thuật ngữ “TACO” (Trump Always Chickens Out, Trump luôn rút lui vào phút chót) để nói về phong cách của ông Trump. Ông luôn nói cứng, cho tới khi thấy... nên mềm.

Phong cách thích đối đầu của ông Trump xuất phát từ kinh nghiệm cá nhân. Từ thời kinh doanh bất động sản, ông Trump đã luôn hành xử như thể mọi cuộc đàm phán đều là cuộc chiến, chỉ có một bên giành phần thắng. Ông bước vào chính trường cũng với tư duy quyết liệt: Mục tiêu có thể biện minh cho hành động.

Xét về thời thế, ông Trump làm Tổng thống Mỹ trong bối cảnh quyền lực Tổng thống được mở rộng hơn bao giờ hết. Thực tế, các Tổng thống Mỹ hiện nay có nhiều quyền hành động đơn phương, thông qua các sắc lệnh hành pháp, đặc biệt là trong chính sách đối ngoại và sử dụng sức mạnh quân sự.

Tuy nhiên, quyền lực mà ông Trump đang có vẫn là bước ngoặt lớn trong lịch sử chính trường Mỹ. Ông Trump tìm cách gia tăng quyền lực của Nhà Trắng, làm suy yếu khả năng kiểm soát của Quốc hội, tòa án và các đối thủ chính trị.

Ông từng tuyên bố quyền lực Tổng thống của ông chỉ bị ràng buộc bởi “chuẩn mực đạo đức” của ông.

Ông Corey Brettschneider, giảng viên khoa học chính trị tại Đại học Brown, cảnh báo: “Khi kết hợp quan điểm quyền lực phi nguyên tắc với quyền lực ngày càng lớn của Tổng thống, đó là sự kết hợp nguy hiểm”

Ông Paul Starr, giảng viên xã hội học tại Đại học Princeton, nhận định: “Sự sụp đổ của các cơ chế kiềm chế nội bộ, từ Quốc hội cho tới bộ máy chính quyền của ông Trump, chính là nguyên nhân quan trọng khiến ông Trump có thể theo đuổi chiến lược cưỡng ép trong nhiệm kỳ hai”.

Cưỡng ép và phản đòn

Hiện nay, quyền thuyết phục không còn là quyền duy nhất của Tổng thống Mỹ, nhưng ông Trump tin rằng quyền cưỡng ép có thể giúp ông không cần phải nỗ lực thuyết phục.

Trước khi tiến hành chiến tranh với Iran, ông Trump không cố giải thích với công chúng Mỹ về quyết định phát động chiến tranh. Ông cũng không tham khảo ý kiến đồng minh, ngoài việc cùng Israel lên kế hoạch tấn công.

Ngay cả khi ông yêu cầu đồng minh đến hỗ trợ mở lại eo biển Hormuz, ông cũng kèm theo lời đe dọa rằng nếu họ từ chối, “sẽ có những điều rất tệ xảy ra cho tương lai của NATO”.

Những lời đe dọa xuất hiện thường xuyên trong nhiệm kỳ hai của ông Trump, kể cả đối với các đồng minh thân cận. Ông đe dọa áp thuế; đe dọa hành động quân sự đơn phương đối với Greenland, Mexico và Colombia; đơn phương tấn công 47 tàu nhỏ trên biển Caribe khiến 157 người thiệt mạng chỉ vì cho rằng các tàu này chở ma túy.

Quyền lực cưỡng ép của ông đã mang lại một số nhượng bộ, như các thỏa thuận thương mại có lợi hơn cho Mỹ, hay các nước Mỹ Latinh tăng cường truy quét ma túy mạnh tay hơn. Tuy nhiên, cái giá phải trả cũng rất lớn.

Binh sĩ Iran phóng tên lửa Ghadir trong cuộc tập trận ở Vịnh Oman. Ảnh: The Times.

Về đối ngoại, nhiều đồng minh của Mỹ đã gia tăng khoảng cách, giảm dần phụ thuộc vào Mỹ. Họ cho rằng Mỹ không còn là đồng minh ổn định, đáng tin cậy như trước. Họ không thể vừa đặt lòng tin, vừa chấp nhận bị gây sức ép.

Theo các nhà phân tích, chiến tranh Iran đã cho thấy rõ giới hạn trong cách tiếp cận của ông Trump. Dù chiến dịch không kích đã làm suy yếu bộ máy chính quyền và năng lực quân sự của Iran, nhưng chiến dịch chưa đạt được các mục tiêu chiến lược.

Ngược lại, việc Iran làm gián đoạn dòng chảy dầu của thế giới đã cho thấy ngay cả lực lượng quân sự hùng mạnh nhất cũng có thể bị tổn thương bởi chiến lược chiến tranh phi đối xứng.

Việc các đồng minh từ chối hỗ trợ Mỹ khơi thông eo biển Hormuz cũng cho thấy cái giá của việc thường xuyên gây sức ép với đồng minh.

Dù vậy, bà Nadia Schadlow, cựu cố vấn an ninh quốc gia trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho rằng vẫn còn quá sớm để kết luận cách tiếp cận của ông Trump là sai lầm và sẽ làm suy yếu vị thế quốc tế của Mỹ.

Theo bà Schadlow, việc ông Trump sẵn sàng sử dụng sức mạnh quân sự một cách quyết liệt cho thấy năng lực răn đe của Mỹ đã được khôi phục. “Trong thời gian dài trước đó, năng lực này đã bị suy yếu”, bà Schadlow cho hay.

“Lúc này, mọi thứ mới chỉ là phản ứng ngắn hạn và mang tính chiến thuật. Về dài hạn và về toàn cảnh, chúng ta đang chứng kiến quá trình tái định hình, trật tự mới đang dần hình thành, cả trong quan hệ thương mại, liên minh quốc phòng và liên minh chính trị”, bà Schadlow nói.

Các đặc vụ liên bang dùng hơi cay để giải tán đám đông tại Minneapolis, bang Minnesota, Mỹ, ngày 24/1. Ảnh: Reuters.

Về đối nội, ông Trump ít quan tâm đến việc đàm phán với đảng Dân chủ. Thay vào đó, ông gây áp lực bằng nhiều biện pháp cưỡng ép như các chiến dịch truy quét nhập cư, triển khai Vệ binh Quốc gia, cắt tài trợ liên bang đối với các tổ chức và địa phương không tuân theo yêu cầu của chính quyền, điều tra hình sự các đối thủ chính trị...

Chiến lược đối đầu này đã giúp ông Trump củng cố quyền lực trong đảng Cộng hòa. Tuy nhiên, giảng viên xã hội học Paul Starr của Đại học Princeton nhận định: “Việc điều hành đất nước bằng đối đầu và xung đột là điều nguy hiểm, vì sẽ làm trầm trọng thêm sự chia rẽ trong xã hội, đồng thời khiến bộ máy chính quyền vận hành khó khăn hơn”.

Bên trong nước Mỹ, ông Trump cũng gặp phải phản ứng phi đối xứng. Tại Minneapolis, người dân từng dùng còi và ứng dụng điện thoại để thông báo cho nhau biết vị trí hoạt động của các nhóm đặc nhiệm truy quét nhập cư.

Sự phản ứng quá mạnh của công chúng đối với cuộc truy quét tại Minneapolis đã khiến lực lượng đặc nhiệm phải rút ra khỏi thành phố. Dù lực lượng này có ưu thế lớn, nhưng vẫn không thể đưa lại chiến thắng chính trị cho ông Trump.

Nhà khoa học chính trị Lawrence Jacobs đánh giá: “Quyền lực lớn của Tổng thống Mỹ chưa chắc chuyển hóa thành quyền kiểm soát. Trên thực tế, quyền lực có thể dẫn đến sa lầy, tổn hại và những thất bại lịch sử”.

Theo ông Jacobs, dù chính trường Mỹ đã thay đổi nhiều, nhưng những Tổng thống Mỹ thành công nhất luôn tin vào học thuyết của Neustadt: Dù quyền lực lớn đến đâu, Tổng thống vẫn phải xây dựng được sự đồng thuận cả ở trong nước và quốc tế.

“Điều này chưa từng xảy ra với ông Trump. Ông ấy chuyển từ hành động “đế quyền” này sang quyết định “vương quyền” khác. Cuộc chiến Iran là minh chứng mới nhất, nhưng chắc chắn không phải minh chứng cuối cùng, sẽ còn những chấn động khác cho nước Mỹ và thế giới”, ông Jacobs nói.