Về căn bản, tiến trình này bao gồm hai giai đoạn tan rã: tan rã bên ngoài, sự tan rã của các giác quan và yếu tố vật lý, với tan rã bên trong, sự tan rã của các trạng thái tư tưởng và cảm xúc cả thô lẫn vi tế. Nhưng trước tiên, ta cần hiểu về những thành phần tạo nên thân và tâm, những thứ sẽ phân rã khi ta chết.

Toàn bộ sự hiện hữu của chúng ta bị chi phối bởi ngũ đại: đất, nước, gió, lửa và không gian. Chính nhờ các yếu tố này mà thân thể ta được hình thành và duy trì. Khi chúng tan rã, sự sống kết thúc. Chúng ta đã quen thuộc với các yếu tố bên ngoài này. Chúng định hình cách ta sinh sống.

Nhưng điều đáng chú ý là cách các yếu tố bên ngoài ấy tương tác với các yếu tố bên trong thân vật lý. Đồng thời, tiềm năng và phẩm tính của năm yếu tố này cũng hiện diện trong tâm thức ta. Khả năng của tâm trong việc làm nền tảng cho mọi trải nghiệm là phẩm tính của đất; sự liên tục và khả năng thích nghi của tâm là nước; sự sáng suốt và năng lực nhận biết là lửa; chuyển động liên tục là gió; và tính rộng mở vô hạn là không gian.

Tranh Thangka Tây Tạng vẽ bánh xe luân hồi minh họa sự vận hành của luân hồi - vòng tuần hoàn đau khổ của sinh, tử và tái sinh. Ảnh: World Digital Library

Sau đây là phần giải thích cách thân vật lý của chúng ta được hình thành. Một y thư cổ Tây Tạng viết:

Các thức giác quan khởi sinh từ tâm. Thịt, xương, khứu giác và các mùi được tạo thành từ yếu tố đất. Máu, vị giác, các vị và chất lỏng trong thân phát sinh từ yếu tố nước. Hơi ấm, sắc diện trong sáng, thị giác và hình sắc được tạo thành từ yếu tố lửa. Hơi thở, xúc giác và các cảm giác vật lý được hình thành từ yếu tố gió. Các khoang rỗng trong cơ thể, thính giác và âm thanh được hình thành từ yếu tố không gian.

Kalu Rinpoche viết: "Tóm lại, chính từ tâm, nơi vốn chứa đựng năm phẩm tính của ngũ đại, mà thân vật lý được khởi tạo. Riêng thân vật lý cũng thấm nhuần những phẩm tính ấy, và chính nhờ tổ hợp thân tâm này mà ta nhận biết thế giới bên ngoài, một thế giới cũng được hợp tạo từ ngũ đại: đất, nước, lửa, gió và không gian.

Truyền thống Mật thừa của Phật giáo Tây Tạng trình bày một cách lý giải về thân rất khác so với điều mà hầu hết chúng ta quen thuộc. Nó coi thân là một hệ thống vừa tinh thần vừa vật chất, bao gồm một mạng lưới đường dẫn năng động và vi tế, "luồng gió" hay nội khí, cùng các giọt tinh chất. Các thành phần này được gọi lần lượt là nadi, prana, bindu trong tiếng

Phạn, và tsa, lung, tiklé trong tiếng Tây Tạng. Ta có thể hình dung chúng tương tự với kinh mạch và khí trong y học và châm cứu Trung Hoa.

Các bậc thầy ví thân người như một thành phố, các kinh mạch như những con đường, các luồng khí như con ngựa, và tâm là người kị sĩ. Trong thân thể có 72.000 kinh mạch vi tế, nhưng có ba kinh mạch chính: kinh mạch trung tâm chạy dọc theo xương sống, cùng hai kinh mạch bên phải và bên trái chạy song song hai bên. Hai kinh mạch này xoắn quanh kinh mạch trung tâm tại nhiều điểm để tạo thành các "nút". Dọc theo kinh mạch trung tâm có các luân xa, tức các trung tâm năng lượng mà từ đó các kinh mạch tỏa ra như nan của chiếc ô.

Bên trong các kinh mạch này lưu chuyển các luồng gió, hay nội khí. Có năm luồng khí chính và năm luồng khí phụ. Mỗi luồng khí chính hỗ trợ một đại và đảm trách một chức năng của thân người. Các luồng khí phụ điều khiển hoạt động của các giác quan.

Các luồng khí lưu chuyển qua mọi kinh mạch trừ kinh mạch trung tâm được coi là bất tịnh và kích hoạt các thói quen tư duy nhị nguyên tiêu cực; còn những luồng khí lưu chuyên trong kinh mạch trung tâm được gọi là luồng khí "trí tuệ".

Các giọt tinh chất được chứa trong các kinh mạch, bao gồm giọt trắng và giọt đỏ. Vị trí an trụ chính của giọt trắng là đỉnh đầu còn giọt đỏ là vùng rốn.

Sách Tạng thư sinh tử. Ảnh: Nhã Nam.

Trong thực hành du già cao cấp, hành giả sẽ quán tưởng hệ thống này vô cùng chính xác. Bằng sức mạnh thiền định, hành giả có thể khiến các luồng khí đi vào và tan biến trong kinh mạch trung tâm, qua đó đạt được sự chứng ngộ trực tiếp ánh sáng rực rỡ hay tịnh quang của bản tính tâm. Điều này khả thi vì thức cưỡi trên khí. Nhờ vậy, bằng cách hướng tâm đến một điểm cụ thể trong thân, hành giả có thể đưa luồng khí đến đó. Theo cách này, hành giả đang mô phỏng điều xảy ra vào lúc chết: khi các nút trong kinh mạch được tháo gỡ, luồng khí nhập vào kinh mạch trung tâm, và sự chứng ngộ có thể bừng sáng trong khoảnh khắc.

Dilgo Khyentse Rinpoche từng kể về một bậc đạo sư chuyên tu tại một tu viện ở Kham và rất thân thiết với các anh trai của mình. Bậc thầy này đã thành tựu thực hành du già về kinh mạch, khí và giọt tinh chất. Một hôm, ngài nói với thị giả: "Ta sắp viên tịch, con hãy tra lịch xem có ngày nào cát tường." Người thị giả sững sờ nhưng không dám trái lời thầy. Anh tra lịch và báo rằng thứ Hai tới là ngày mọi vì sao đều cát tường. Vị thầy nói: "Thứ Hai là ba ngày nữa, ta nghĩ ta có thể chờ được." Một lúc sau, khi người thị giả quay lại phòng, ông thấy bậc thầy đang ngồi trong tư thế thiền định, bất động đến nỗi tưởng như ngài đã viên tịch.

Ngài không còn hơi thở nhưng vẫn còn mạch đập nhẹ. Người thị giả không can thiệp mà quyết định chờ xem. Đến trưa, ông bỗng nghe một hơi thở ra thật sâu, và bậc thầy trở lại trạng thái bình thường, hoan hỷ trò chuyện cùng thị giả, rồi dùng bữa trưa một cách ngon lành. Ngài đã nín thở suốt thời thiền buổi sáng. Nguyên nhân là vì theo giáo lý, tuổi thọ của ta được định bởi số lượng hơi thở hữu hạn. Biết mình sắp đến giới hạn, ngài nín thở để không đạt số cuối cùng cho đến ngày cát tường. Sau bữa trưa, ngài lại hít sâu một hơi và nín thở cho đến tối. Hôm sau cũng vậy, và hôm sau nữa. Đến thứ Hai, ngài hỏi: "Hôm nay có phải là ngày cát tường không?" Thị giả đáp: "Dạ phải." Ngài nói: "Tốt, hôm nay ta sẽ đi."

Và hôm ấy, không biểu hiện ra chút bệnh tật hay khó khăn nào, bậc thầy đã viên tịch trong tư thế thiền định.

Một khi đã có thân vật lý, ta đồng thời sở hữu thứ gọi là ngũ uẩn, những thành phần tạo nên toàn bộ hiện hữu thân tâm của ta. Chúng cấu thành trải nghiệm của ta, là nền tảng cho sự bám chấp vào bản ngã, và cũng là căn nguyên của khổ đau trong luân hồi. Ngũ uẩn gồm: sắc, thọ, tưởng, hành và thức, hay hình tướng, cảm giác, tri giác, tâm lý và ý thức. "Ngũ uẩn đại diện cho cấu trúc cố định của tâm lý con người, mô hình tiến hóa của nó cũng như mô hình tiến hóa của thế giới. Các uẩn này gắn liền với những loại chướng ngại khác nhau - chướng ngại tinh thần, chướng ngại vật chất và chướng ngại cảm xúc." Chúng được phân tích rất sâu trong tâm lý học Phật giáo.

Tất cả các thành phần này sẽ tan rã khi ta chết. Tiến trình lâm chung là một tiến trình phức hợp và tương duyên, trong đó nhiều khía cạnh liên kết giữa thân và tâm đồng thời tan rã. Khi luồng khí tan biến, các chức năng của thân và giác quan ngừng hoạt động. Các trung tâm năng lượng sụp đổ, và khi không còn luồng khí hỗ trợ, ngũ đại tan biến tuần tự từ thô đến tế. Mỗi giai đoạn tan rã đều ảnh hưởng lên thân và tâm của người sắp lâm chung, và được phản ánh qua các dấu hiệu bên ngoài cũng như trải nghiệm bên trong.

Đôi khi bạn bè tôi hỏi: "Người bình thường như chúng tôi có thể nhận biết các dấu hiệu bên ngoài này ở người thân hay bạn bè sắp qua đời không?" Nhiều học trò của tôi làm công việc chăm sóc người hấp hối và họ kể rằng thực sự có thể quan sát thấy một số dấu hiệu vật lý được mô tả dưới dây trong các bệnh viện và cơ sở chăm sóc cuối đời.

Tuy nhiên, các giai đoạn tan rã bên ngoài có thể xảy ra rất nhanh và không rõ ràng, hơn nữa người chăm sóc thời nay thường không chú ý đến những dấu hiệu ấy. Các y tá trong những bệnh viện đông bệnh nhân thường dựa vào trực giác và nhiều yếu tố khác như phản ứng của bác sĩ hay người thân, trạng thái tinh thần của người hấp hối, để dự đoán khi nào ai đó sắp qua đời. Họ cũng quan sát thấy một vài dấu hiệu trên thân, nhưng không theo cách có hệ thống, chẳng hạn như sự thay đổi màu da, một mùi đặc trưng nào đó, hoặc sự thay đổi rõ rệt trong nhịp thở.

Tuy nhiên, các loại thuốc hiện đại có thể che phủ những dấu hiệu được đề cập trong giáo lý Tây Tạng, và cho đến nay, ở phương Tây số nghiên cứu về đề tài vô cùng quan trọng này vẫn vô cùng ít ỏi. Chẳng phải điều đó cho thấy chúng ta vẫn đang hiểu hay trân trọng rất ít tiến trình lâm chung sao?