Chúng ta đang ở cách đây 360 triệu năm. Chúng ta vừa trải qua một thời khắc tốt đẹp cùng những động vật bốn chân đầu tiên, giờ thì ta lặn xuống biển để thăm hỏi lũ cá mập xuất hiện cách đây đã lâu.

Chà, lũ cá mập vẫn rất khỏe, cảm ơn! Cần phải nói rằng khởi đầu rất khó khăn. Bởi vì cá da phiến là chủ nhân của biển cả: một số con rất to lớn, được những phiến xương bảo vệ, và chúng đi săn không ngừng nghỉ những con cá mập đầu tiên mà kích thước lúc này còn nhỏ bé. Không thể chống lại, cá mập cố gắng ẩn náu và lẩn trốn trước mối nguy nhỏ nhất.

Nhưng vận may đã đổi chiều. Tất cả con cá da phiến đã biến mất vào cuộc đại tuyệt chủng ở kỷ Devon. Không một con nào thoát. Giờ đây, cá mập có thể phục thù. Chúng sinh con đẻ cái và thế hệ này qua thế hệ khác, nhiều loài khác nhau xuất hiện.

Những con đầu tiên tận dụng điều đó để tạo thành một họ cá mập hơi đặc biệt: cá mập ma chimaera. Chẳng có gì chung với những quái vật chimaera mà người Cổ đại sẽ sáng tạo rất lâu sau này trong các câu chuyện của họ, với cái đầu sư tử, mình dê và đuôi rắn. Không tí gì luôn.

Tự nhiên thường tạo ra những thứ lạ lùng, nhưng chẳng đến mức như thế! Cá mập ma chimaera mà tôi nhắc đến ở đây trước hết giống với cá. Nó không lớn lắm và sống dưới đáy đại dương, thường rất sâu, trong tối tăm của biển thẳm. Nó sục bùn để tìm kiếm những con vật nhỏ. Và nếu bị làm phiền, những cái vây có độc ở trên lưng nó sẽ dựng lên.

Nhưng một số cá mập ma chimaera còn lạ lùng hơn nữa và không hề giống với hình ảnh mà chúng ta thường hình dung về cá mập tẹo nào, cái nhìn đen tối và tàn bạo, thân hình oai vệ và mạnh mẽ…

Không, Belantsea đích thị họ cá mập, điều đó không ngăn nó trở thành một gã điềm tĩnh. Với những cái vây mũm mĩm, nó nhẹ nhàng giữ thăng bằng giữa những dải đá ngầm, nơi nó gặm bọt biển chỗ này, huệ biển chỗ kia… Nhìn nó đi đi lại lại, ai có thể ngờ được rằng nó có dây mơ rễ má với những kẻ mang biệt danh “sát thủ biển khơi”?

Nhiều họ cá mập đã hình thành, sinh sôi từ hàng trăm triệu năm trước. Ảnh: NXB Kim Đồng.

Cá mập như ta hình dung cũng sinh sôi nảy nở trong mọi vùng biển trên thế giới. Một số con ở giữa đám san hô, lưng lấp lánh do ánh sáng mặt trời, số khác sâu dưới nước, tít ngoài khơi xa, ngập trong miền xanh thẳm, số khác thì bị bao phủ trong màn đêm tăm tối và sâu thăm thẳm. Và Tự nhiên, luôn là một tay chơi, thử nghiệm hàng lô khả năng.

Chẳng hạn, với con Helicoprion. Nó có thân mình thuôn dài của một con cá mập, nhưng răng dưới thì được xếp trên một cái hàm cong chìa ra từ miệng như một lưỡi cưa uốn vòng cung. Nó dùng răng như thế nào? Ta không biết chính xác, nhưng có thể cái lưỡi cưa này tiện cho nó mở vỏ những con cúc đá.

Và con cá kia nữa, phải cần nhiều sự sáng tạo đấy: nó giống với cá mập ngày nay, nhưng trên đầu đeo một tấm chứa những chiếc răng nhỏ khiến cho nó giống như đội mũ nồi. Và trên lưng, vây lưng của nó có dạng một cái đe. Hoặc một cái ghế đẩu, nhưng bạn sẽ không muốn ngồi lên đó đâu: trên bề mặt của cái đe ấy cũng phủ đầy răng nhỏ, rất bất tiện! Chiếc vây lưng ấy có thể dùng vào việc gì nhỉ? Có thể là để quyến rũ con cái, hoặc có thể để tự vệ. Người ta gọi con cá mập này là Stethacanthus.

Và rồi một số cá mập rời khỏi biển. Chúng lội ngược lên sông, phiêu lưu trong nước ngọt.

Thế là hậu duệ của chúng trở nên khác biệt với cá mập biển. Cơ thể của chúng dài ra, chúng không có vây lưng nữa, nhưng có một chiếc vây ngắn kéo dài như dải ruy băng suốt dọc theo lưng, cho đến tận đuôi. Chính vì thế, chúng bơi như những con cá chình của chúng ta, như vậy sẽ thuận tiện hơn để len lỏi và giữa các cành cây chất đầy bờ của những dòng nước và đầm lầy. Trên đầu, chúng có một cái gai lớn để bảo vệ phần sau. Hẳn là nó có nọc độc, giống như cái gai trên đầu họ hàng xa của chúng, những con cá đuối xuất hiện muộn hơn nhiều.

Những con cá mập nước ngọt này có thể dài tới 2 m, là thứ mà bạn sẽ không muốn gặp khi lội xuống nước. Nó ăn cá và tôm nhỏ, có thể cả côn trùng lớn biết bay bị rơi xuống nước. Cần phải nói rằng vào thời điểm này, khi ta nói về côn trùng lớn, thì chúng tương đương tảng bít tết to đấy! Đặt bên cạnh, kiến và ong vò vẽ của chúng ta sẽ rất bé nhỏ…