Bước ngoặt bất ngờ Mỹ - Iran

Theo Reuters, ngày 15/4, Tổng thống Trump cho biết ông tin rằng cuộc chiến do Mỹ phát động cùng Israel đang tiến gần đến hồi kết, dù Mỹ vẫn đang tiếp tục gia tăng sức ép kinh tế đối với Iran thông qua lệnh phong tỏa hàng hải tại eo biển Hormuz.

Dù trước đó giới lãnh đạo Iran tuyên bố lệnh ngừng bắn là một chiến thắng, thực tế họ đang đối mặt với bài toán tái thiết hậu chiến khổng lồ. Áp lực kinh tế đang trở thành động lực chính buộc Tehran phải tìm kiếm sự nới lỏng trừng phạt thông qua đàm phán.

Mỹ lạc quan bất chấp thực tế

Quân đội Mỹ cho biết trong 48 giờ đầu triển khai phong tỏa các tàu ra vào các cảng của Iran, chưa có tàu nào vượt qua được hàng rào của lực lượng Mỹ. Ngoài ra, 9 tàu đã tuân thủ yêu cầu quay đầu và trở lại cảng hoặc khu vực ven biển Iran.

Bộ chỉ huy quân sự chung của Iran cảnh báo sẽ ngừng dòng chảy thương mại cả ở Biển Đỏ, nếu Mỹ tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz.

Hiện Tổng thống Trump cũng cảnh báo có thể leo thang căng thẳng nếu xung đột tái diễn. “Chúng tôi có thể phá hủy toàn bộ các cây cầu của họ trong một giờ. Chúng tôi có thể đánh sập toàn bộ các nhà máy điện của họ trong một giờ. Nhưng chúng tôi không muốn làm điều đó, nên hãy chờ xem”, ông Trump nói với Fox Business.

Dù vòng đàm phán đầu tiên kết thúc mà không tạo đột phá, hiện phía Mỹ vẫn thể hiện sự lạc quan về các vòng đàm phán tiếp theo. Ảnh: Reuters.

Mỹ cảnh báo có thể áp dụng các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với các bên đang mua dầu của Iran, động thái được cho là nhằm tạo thêm áp lực kinh tế với Iran trước các vòng đàm phán tiếp theo.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nói: “Phía Iran cần hiểu rằng biện pháp đánh vào tài chính này có sức mạnh tương đương những gì chúng ta đã thấy trong các hoạt động quân sự”. Ông Bessent có ý đề cập tới chiến dịch không kích của Mỹ và Israel khiến nhiều lãnh đạo Iran thiệt mạng, đồng thời làm suy yếu năng lực phòng thủ và hải quân của nước này.

Ông Bessent cho biết Mỹ sẽ không gia hạn cơ chế miễn trừ cho phép các nước tiếp tục mua dầu của Iran. Động thái này cho thấy Washington chấm dứt nỗ lực sử dụng các miễn trừ nhằm tăng nguồn cung dầu và hạ nhiệt giá năng lượng toàn cầu.

Một nguồn tin nắm tình hình bên phía Iran cho biết nước này có thể cân nhắc cho phép tàu thuyền di chuyển tự do qua phần eo biển nằm gần phía Oman, với điều kiện đạt được thỏa thuận ngăn xung đột tái diễn.

Giới chức Mỹ và Iran đang cân nhắc sớm quay lại Pakistan để tiếp tục đàm phán. Trong một diễn biến khác, ngày 15/4, Tư lệnh quân đội Pakistan đã tới Tehran nhằm chuyển thông điệp mới của Mỹ tới chính quyền Iran, đồng thời xúc tiến vòng đàm phán tiếp theo.

Một nguồn tin cấp cao của Iran cho biết Thống chế Asim Munir, người từng làm trung gian trong vòng đàm phán trước, đang tìm cách “thu hẹp khác biệt” giữa hai bên. Ngoại trưởng Abbas Araqchi đăng thông điệp chào đón ông Munir trên mạng xã hội X và khẳng định Iran cam kết “thúc đẩy hòa bình và ổn định trong khu vực”.

Về phía Nhà Trắng, Thư ký báo chí Karoline Leavitt nói: “Chúng tôi cảm thấy tích cực về triển vọng đạt được thỏa thuận”. Bà mô tả các cuộc trao đổi do Pakistan làm trung gian là “hiệu quả và đang tiếp diễn”.

Mỹ và Iran có thể cùng thắng?

Theo CNN, Mỹ và Iran hiện gần như không còn lựa chọn nào khác ngoài việc đạt được thỏa thuận. Đây là thực tế ngầm tồn tại từ khi xung đột nổ ra, và càng trở nên rõ ràng trong những ngày cuối của lệnh ngừng bắn.

Với Mỹ, việc nhanh chóng áp đặt phong tỏa các cảng Iran cho thấy Nhà Trắng nhiều khả năng đã tính đến bước leo thang này từ trước khi tham gia vòng đàm phán đầu tiên.

Hiện Tổng thống Trump công khai mong muốn đạt được thỏa thuận và cho rằng Iran cũng vậy. Trong bối cảnh lạm phát và giá xăng tăng cao, cùng với sự phản ứng từ nhóm cử tri Mỹ phản đối chiến sự Iran, ông Trump được cho là đang rất cần thỏa thuận.

Dù Iran luôn đưa ra thông điệp nhất quán và thể hiện quan điểm cứng rắn, thái độ mạnh mẽ, nhưng Iran cũng đang trong giai đoạn suy yếu nhất trong vài thập kỷ trở lại đây. Ảnh: Reuters.

Về phía Iran, thiệt hại sau đợt không kích kéo dài nhiều tuần là rất rõ ràng. Bộ máy chính quyền của Iran đã thay đổi nhiều cấp lãnh đạo. Dù Iran duy trì lập trường mạnh mẽ, họ vẫn phải đối mặt với thách thức lớn trong việc điều hành và tái thiết đất nước, thậm chí chuẩn bị cho các diễn biến khác trong tương lai.

Sức mạnh hiện tại của Iran phần lớn đến từ khả năng chống chịu, hơn là tạo nên chiến thắng quân sự rõ rệt. Iran cũng đang ở giai đoạn suy yếu nhất trong vài thập kỷ trở lại đây.

Hiện khả năng hai bên leo thang xung đột thấp hơn so với khả năng đạt được thỏa hiệp thông qua đàm phán, đặc biệt khi lập trường hai bên đã có dấu hiệu xích lại gần sau vòng đàm phán đầu tiên.

Hai bên dường như đã đồng thuận về việc mở lại eo biển Hormuz, trong bối cảnh lệnh phong tỏa của Mỹ làm suy giảm đáng kể đòn bẩy của Iran. Tehran hiểu rằng cần cho phép lưu thông hàng hải thông suốt hơn để giảm áp lực từ đối thủ và cả từ các đối tác lớn phụ thuộc vào nguồn cung dầu mỏ của họ.

Tranh cãi hiện nay chủ yếu xoay quanh chi tiết thay vì bản chất, bởi đôi bên đều muốn đạt thỏa thuận.

Cả Mỹ và Iran đều đồng ý về việc tạm dừng làm giàu uranium. Iran đề xuất thời hạn 3-5 năm, trong khi phía Mỹ muốn kéo dài 20 năm. Sự khác biệt này nằm ở con số và có thể thu hẹp thông qua thỏa hiệp. Các vấn đề liên quan đến dỡ bỏ trừng phạt cũng chỉ mang tính đàm phán con số.

Vấn đề còn lại chủ yếu liên quan đến quyền sở hữu uranium đã làm giàu của Iran, điều này có thể được xử lý thông qua các cơ chế của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) như chuyển vật liệu ra nước ngoài, bán, pha loãng hoặc đặt cơ chế giám sát ngay tại Iran.

Một yếu tố khó đoán là Israel. Iran muốn Israel dừng tấn công lực lượng đồng minh Hezbollah tại Lebanon. Trong khi đó, Israel và Mỹ cho rằng các hoạt động quân sự này không thuộc phạm vi của lệnh ngừng bắn. Vấn đề này có thể làm phức tạp hoạt động đàm phán, nhưng cũng có khả năng sẽ được tách riêng khỏi vấn đề giữa Mỹ và Iran.

Các trở ngại trong thỏa thuận Mỹ - Iran không phải là những rào cản không thể vượt qua, mà chủ yếu liên quan đến yếu tố thể diện của mỗi bên. Cả hai bên đều cần một thỏa thuận mà họ có thể trình bày với người dân trong nước như một chiến thắng.

Dù chiến sự có khả năng sớm kết thúc bằng thỏa thuận thông qua đàm phán, đôi bên có thể “cùng thắng”, nhưng hệ quả thực sự từ cuộc xung đột này mới chỉ bắt đầu bộc lộ.

Một trong những hệ quả tiềm tàng là khả năng Iran sẽ càng trở nên cứng rắn hơn và tin rằng sở hữu vũ khí hạt nhân là điều cần thiết cho năng lực phòng vệ của nước này. Liệu Iran sẽ trở thành quốc gia như thế nào sau xung đột? Đó là một câu hỏi lớn cho Mỹ sau gần 5 thập kỷ đối đầu và một cuộc chiến rúng động toàn cầu.