Iran nắm thóp Mỹ

Động thái phong tỏa eo biển Hormuz trong tuần này cho thấy Mỹ chưa có dấu hiệu lùi bước trong chiến sự Iran, dù đang rất cần lối thoát cho chiến sự. Động thái mới cũng đồng thời làm gia tăng rủi ro xảy ra những diễn biến nghiêm trọng hơn.

Nếu lệnh phong tỏa eo biển Hormuz kéo dài, cả Mỹ và Iran đều chịu thiệt hại về kinh tế. Đây là một dạng “gây tổn thương kinh tế cho nhau”, trong đó Washington, với quy mô nền kinh tế 31.000 tỷ USD, đang đặt cược rằng họ có sức chống chịu tốt hơn Iran.

Mỹ phong tỏa đến bao giờ? Iran cầm cự được bao lâu?

Việc thực thi phong tỏa eo biển đòi hỏi sức mạnh quân sự đáng kể, điều này đặt binh sĩ Mỹ vào thế nguy hiểm. Đây vốn là điều Washington tìm cách tránh từ đầu chiến sự, bằng cách chỉ ưu tiên tiến hành không kích.

Việc kiểm soát vùng biển nguy hiểm và sẵn sàng triển khai lực lượng lên tàu chống đối có nguy cơ gây thương vong cho binh sĩ Mỹ.

Dư luận Mỹ vốn đã phản đối cuộc chiến, lệnh phong tỏa có thể dẫn đến hai hệ quả khiến người dân Mỹ càng giận dữ: Giá xăng tăng cao hơn nữa, thương vong binh sĩ Mỹ tăng lên.

Ông Trump đang đặt cược Iran sẽ phải xuống thang trước, bởi mạch sống kinh tế của nước này đang bị chặn đứng. Nhưng ông Trump có lẽ cũng cần nhớ rằng Tehran vốn đã quen với việc chống chịu các lệnh trừng phạt kinh tế.

Việc chịu đựng tổn thất kinh tế nghiêm trọng là điều Iran đã trải qua, vì vậy, hiện Iran chưa có dấu hiệu công khai cho thấy sẽ nhượng bộ.

Người dân đi lại trên đường phố Isfahan, Iran. Ảnh: Reuters.

Bà Helima Croft, giám đốc chiến lược tại RBC Capital Markets, cựu chuyên gia phân tích của CIA, nhận định: “Chiến tranh kinh tế giữa Mỹ và Iran đang leo thang. Tôi hiện không thể dự báo bên nào sẽ chịu nhượng bộ bẻ lái trước”.

Lệnh phong tỏa sẽ khiến 1,8 triệu thùng dầu thô Iran xuất đi mỗi ngày biến mất khỏi thị trường toàn cầu. Con số này tương đương khoảng 2% nhu cầu dầu của thế giới trong một ngày, đây không phải lượng dầu lớn.

Dù vậy, trong bối cảnh 12 triệu thùng dầu xuất từ Vùng Vịnh mỗi ngày đã bị gián đoạn vì chiến sự Iran, hiện lượng dầu xuất từ Iran trở nên quan trọng hơn đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Thị trường dầu toàn cầu tiếp tục biến động vì lệnh phong tỏa, giá xăng dầu có khả năng tiếp tục tăng. Người dân Mỹ vốn đã lo ngại lạm phát hiện không còn chịu đựng được thêm áp lực chi phí sinh hoạt.

Mỹ, quốc gia sản xuất dầu lớn nhất thế giới, cũng không tránh khỏi tác động kinh tế, bởi người tiêu dùng và doanh nghiệp Mỹ vẫn phải trả giá nhiều loại hàng hóa theo thị trường quốc tế.

Bên cạnh đó, dù Mỹ không đối mặt với tình trạng thiếu nhiên liệu như nhiều quốc gia khác, nhưng giá xăng dầu vẫn tăng đáng kể. Nguyên nhân là dầu và các sản phẩm từ dầu được giao dịch trên thị trường toàn cầu. Khi nguồn cung thiếu hụt, giá sẽ tăng ở mọi nơi, bởi các quốc gia và doanh nghiệp đều nỗ lực tìm nguồn thay thế.

Ngay cả ông Trump gần đây cũng thừa nhận giá nhiên liệu khó có thể giảm mạnh trong thời gian tới.

Về phía Iran, nếu Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa kéo dài, Iran sẽ là bên chịu tác động nghiêm trọng hơn. Theo ông Dan Pickering, giám đốc đầu tư của Pickering Energy Partners, lệnh phong tỏa sẽ bóp nghẹt xuất khẩu dầu - nguồn thu chủ lực của Iran.

“Iran chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng và mức độ sẽ rất nghiêm trọng”, ông Adnan Mazarei, chuyên gia về Trung Đông tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, nhận định.

Dù vậy, Iran đã quen với các lệnh trừng phạt và áp lực kinh tế, đồng thời vẫn còn nguồn lực để duy trì. Sau khi Mỹ tạm dỡ bỏ trừng phạt đối với dầu Iran trong tháng trước, sản lượng dầu của Iran đã tăng mạnh.

Theo ông Johannes Rauball, chuyên gia phân tích tại Kpler, tổng lượng dầu thô của Iran đang lưu trữ trên biển, bao gồm hàng tồn và hàng đang vận chuyển, đạt khoảng 190 triệu thùng. Hải quân Mỹ hiện chỉ có thể chặn một phần lượng dầu này.

Ngoài ra, theo ông Hasan Alhasan, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế, Iran từng có nhiều cách để né các lệnh trừng phạt, họ tận dụng mối quan hệ với một số nước láng giềng để đưa dầu qua các nước này.

Về câu hỏi “bên nào sẽ xuống thang trước”, chuyên gia Rauball nhận định: “Thời gian đang đứng về phía Iran”.

Chuyên gia chiến lược Helima Croft (RBC Capital Markets) cũng đồng tình: “Iran từng chịu các lệnh trừng phạt nặng nề nhưng chưa bao giờ từ bỏ việc làm giàu uranium”.

Chuyên gia chính sách năng lượng toàn cầu Karen Young (Đại học Columbia) chung quan điểm: “Iran có thể cầm cự lâu hơn so với thời gian mà Hải quân Mỹ có thể duy trì lệnh phong tỏa”.

Dù vậy, một số chuyên gia cho rằng động thái của ông Trump là cần thiết để đảo ngược thế cục.

Ông Clayton Seigle, chuyên gia năng lượng tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, ủng hộ ý tưởng phong tỏa eo biển Hormuz: “Chúng ta cần tìm lối thoát cho cuộc khủng hoảng này. Gây thêm áp lực cũng là một cách”.

Ông Miad Maleki, chuyên gia từng tham gia hoạch định chính sách trừng phạt tại Bộ Tài chính Mỹ, đồng tình: "Tôi không nghĩ có lựa chọn nào tốt hơn để gia tăng áp lực lên Iran”.

Bước ngoặt nguy hiểm của chiến tranh kinh tế

Trả lời phỏng vấn của Fox News ngày 14/4, đại diện thường trực của Mỹ tại Liên Hợp Quốc, ông Mike Waltz, tuyên bố Washington sẽ tiếp tục phong tỏa đối với các cảng của Iran, cho đến khi Tehran khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải ở eo biển Hormuz.

“Mỹ sẽ làm điều đó cho đến khi tất cả các tàu đều được đi qua eo biển Hormuz. Hoặc không có tàu nào được phép đi qua, hoặc tất cả các tàu đều được phép đi qua. Iran không có quyền quyết định ai thắng, ai thua trong kinh tế quốc tế", ông Waltz nói.

Ông Waltz cũng cho biết Mỹ kiên quyết yêu cầu Iran phải đình chỉ hoàn toàn chương trình hạt nhân của nước này.

Mỹ từ bỏ ý định hộ tống tàu dầu qua eo biển Hormuz bởi kế hoạch này tiềm ẩn quá nhiều nguy cơ. Ảnh đồ họa: New York Times.

Với lệnh phong tỏa eo biển Hormuz, ông Trump đang giao một nhiệm vụ đầy thách thức cho lực lượng Mỹ: Giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz từ Iran.

Chính quyền ông Trump từng tuyên bố hơn một tháng trước rằng Hải quân Mỹ sẽ hộ tống các tàu chở dầu qua eo biển. Tuy nhiên, kế hoạch này không được triển khai, một phần vì rủi ro đối với binh sĩ Mỹ quá lớn, khi họ phải di chuyển qua eo biển hẹp có thủy lôi và sự đón lõng của lực lượng Iran.

Lệnh phong tỏa hiện nay thể hiện sự thay đổi của Mỹ về mục tiêu: Tàu chiến Mỹ sẽ chặn và kiểm soát tàu đối phương để ngăn Iran đưa dầu ra thị trường. Đây thực tế là bước leo thang nghiêm trọng.

Ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ đánh chìm bất kỳ tàu Iran nào tiếp cận khu vực bị phong tỏa. Đáp lại, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cảnh báo bất kỳ tàu quân sự nào tiếp cận eo biển Hormuz đều là vi phạm lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran.

Bộ chỉ huy quân sự Trung ương của Iran cảnh báo về phản ứng trên diện rộng trong khu vực, nếu các cảng của Iran bị tấn công. Theo CNN, một quan chức cấp cao của Iran cảnh báo bất kỳ tàu hải quân nào tìm cách phong tỏa các cảng của Iran đều sẽ bị “đánh chìm xuống đáy biển”.

Đây không phải những lời đe dọa suông. Dù lực lượng hải quân chính quy của Iran đã bị suy yếu, Iran vẫn chứng minh khả năng tấn công tàu thuyền trong khu vực bằng xuồng cao tốc và UAV.

Lệnh phong tỏa của Mỹ hiện làm gia tăng nguy cơ lan rộng xung đột trong khu vực, mở rộng các mặt trận phi đối xứng. Bà Croft nhận định Tehran có thể gia tăng các cuộc tấn công vào các cơ sở năng lượng trọng yếu trong khu vực, nếu Mỹ siết chặt lệnh phong tỏa.

Nhà máy lọc dầu Bapco của Bahrain bị tấn công hồi đầu tháng 3. Ảnh: Reuters.

Các lực lượng ủy nhiệm của Iran ở nước ngoài cũng có thể mở rộng mức độ tham chiến. Những lực lượng này từng quấy rối tàu thuyền trên Biển Đỏ và được cho là đã tấn công một đường ống dẫn dầu của Saudi Arabia.

“Nếu lệnh phong tỏa kéo dài, các động thái đáp trả từ phía Iran sẽ mở rộng”, ông Mazarei nhận định.

Hiện vẫn còn nhiều câu hỏi xoay quanh lệnh phong tỏa của Mỹ và tác động của nó. Liệu lệnh phong tỏa có đủ sức buộc Iran từ bỏ quyền kiểm soát eo biển Hormuz hay không vẫn là câu hỏi lớn. Nhiều ý kiến cho rằng mọi chuyện đã đi xa đến mức khó có thể khiến eo biển Hormuz trở lại trạng thái trước chiến sự.

“Đơn giản, bạn không thể đưa kem đánh răng trở lại trong ống như cũ”, chuyên gia năng lượng Clayton Seigle nói.