Bức tranh Đồng lúa mì với quạ được vẽ bởi danh họa Vincent van Gogh. Ảnh: wikipedia

Đồng lúa mì với quạ - Ở ngưỡng cửa của hư không

Đồng lúa mì với quạ không chỉ là một trong những bức tranh nổi tiếng nhất của Van Gogh. Với những con chim báo điềm dữ sải đôi cánh tai ác bay về phía bầu trời cuồn cuộn mây đen phủ bóng tối lên cánh đồng đang cuồng điên, bức tranh này thường được nhìn nhận như một giấy chứng nhận cho chứng rối loạn tâm thần của tác giả.

Trên thực tế, không có gì xác nhận tính chất di chúc của tác phẩm này (người ta không tìm thấy dấu vết nào về tác phẩm trong những bức thư cuối cùng), hay sự hiện diện của nó trên giá vẽ của Vincent vào ngày phát súng chết chóc nổ ra.

Một thế giới nổi cơn thịnh nộ

Sẽ là vô ích nếu phủ nhận ấn tượng độc đáo và choáng váng gây ra bởi cảnh thiên nhiên nổi cơn thịnh nộ này. Ta nghĩ đến cảm xúc mãnh liệt và cuồn cuộn của Arthur Rimbaud trong tập thơ Illuminations (“dạ đen và đàn ống, - sấm và chớp, - hãy dâng cao và rền vang, - những làn nước và những nỗi buồn, hãy dâng cao và dấy lên những trận đại hồng thủy”¹), tác phẩm bộc lộ cùng một nguồn cảm hứng hư ảo.

Cái nhìn của người xem như bị nuốt chửng trong những con đường và những rãnh cày tủa đến tận bầu trời đang “gồng lên vì giận dữ”. Cảm xúc ngự trị ở đây là cảm xúc về một sự tan rã toàn bộ: mặt trời bị thu lại thành một trận nổ màu đen, những con quạ phóng vào một không gian thiếu chiều sâu, những con đường trở thành dòng thác bùn...

Tuy nhiên, trước sự tan rã kinh khủng này, người nghệ sĩ không khước từ. Sức mạnh và lý lẽ của ông là điều giải thích, chẳng hạn, việc xây dựng cánh đồng lúa mì thành hai hình kim tự tháp lộn ngược, hay tính đồng nhất tuyệt vời của nét cọ, buộc tất cả các bộ phận của bức tranh cùng cất lên một lời kêu gọi day dứt.

Dấu vết của cái vô hạn

Trong tác phẩm này, động thái của những chuyển động trái ngược nhau là điều gây bối rối nhất.

Thay vì hội tụ tại điểm ảo², ba con đường tách ra theo hình quạt, mở ra nơi chân trời cái vô hạn. Ở phía trên, những con chim mang điềm gở cất cánh bay lên, nhưng để rời xa hay tiến lại gần chúng ta? Để chạy trốn bất hạnh hay để báo hiệu nó? Cuối cùng, trên bầu trời, những đám mây âm u oằn mình theo một cơn gió bão, cơn gió này xô đẩy những bông lúa về hướng ngược lại.

Trận gió lốc nằm trong cái nhìn của Vincent, những con đường không dẫn đến gì khác ngoài sự thất bại trong cuộc sống, ánh sáng của những bông lúa mì vàng từ nay trở thành ánh sáng của Ngày tận thế.

Ý tưởng thiên tài

Tính mâu thuẫn của bức tranh này đến từ sự kết hợp giữa lý tưởng và nỗi tuyệt vọng. Khi vẽ “những cánh đồng lúa mì vô tận dưới một bầu trời rộng mở”, Van Gogh có ý thức rằng ông đang mạo hiểm dấn thân vào nơi mà ngôn từ bất lực trong việc diễn tả niềm hân hoan khi đối diện với cái vô hạn: “Anh không sợ thử biểu đạt nỗi buồn và sự cô đơn tột cùng. Anh tin rằng những bức tranh này sẽ nói điều mà anh không thể nói bằng lời, rằng anh nhìn thấy trong cuộc sống ở nông thôn những điều thánh thiện truyền sức mạnh”.

-----------------

1. Trích bài thơ “Après le déluge” (Sau trận đại hồng thủy). (HĐ)

2. Điểm mà tất cả các đường song song trong một mặt phẳng có vẻ (như) gặp nhau về phối cảnh (HĐ)