Với cộng đồng người khiếm thị, những ứng dụng AI, trình đọc màn hình hay smartphone không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà còn trở thành “đôi mắt” giúp họ tiếp cận thế giới, sống độc lập và mở ra nhiều cơ hội mới.

Rời bàn học sau khi đã hoàn thành hết bài tập về nhà, Việt Tiến (18 tuổi, Hà Nội) cho mình chút thời gian nghỉ ngơi cuối ngày. Như bao học sinh lớp 10 khác, thế giới giải trí của Việt Tiến nằm gọn trong chiếc điện thoại và máy tính, với TikTok và YouTube. Những lúc rảnh rỗi, Việt Tiến cũng chơi game trên máy tính hay coi bóng đá.

“Em là người hâm mộ của cầu thủ Lionel Messi và câu lạc bộ Liverpool”, Tiến kể.

Công nghệ đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của Việt Tiến. Thế hệ người trẻ cuối Gen Z như Việt Tiến sinh ra trong thời đại công nghệ bùng nổ với vô vàn các điểm chạm trong đời sống hàng ngày.

HÀNH TRÌNH CHẠM VÀO THẾ GIỚI SỐ CỦA NAM SINH KHIẾM THỊ

Khác với những bạn trẻ cùng trang lứa, công nghệ đã trở thành “đôi mắt” của Việt Tiến. Thế giới của một người khiếm thị như Tiến đã thay đổi hoàn toàn trong kỷ nguyên công nghệ.

Sinh ra với chứng nhãn cầu nhỏ bẩm sinh, tuổi thơ của Việt Tiến chìm trong bóng tối hoàn toàn. Việc không thể nhìn thấy mang lại nhiều rào cản trong việc học tập và sinh hoạt hàng ngày. Song, thiếu đi thị lực không khiến Việt Tiến chùn bước trong cuộc sống. Những ứng dụng công nghệ đã giúp chàng trai trẻ vượt qua nhiều rào cản do tình trạng khiếm thị, giúp Tiến tự lập và hòa nhập tốt hơn.

Khi nghĩ về người khiếm thị, người ta hay nghĩ tới những vật bất ly thân như gậy trắng hay chó dẫn đường. Kỳ thực, vật bất ly thân của Việt Tiến là chiếc điện thoại thông minh và máy tính. Cả thế giới của nam sinh lớp 10 trường THPT Đồng Quan nằm gọn trong hai thiết bị trên, từ việc liên lạc, cập nhật tin tức, học tập, cho đến xử lý công việc. Tiến chia sẻ:

"Em luôn sử dụng trình đọc màn hình TalkBack (trên điện thoại Android), VoiceOver (trên iPhone) và phần mềm đọc màn hình trên máy tính. Nhờ đó, máy sẽ đọc cho em nghe mọi nội dung hiển thị: tên ứng dụng, tin nhắn, nút bấm… Đây là công cụ không thể thiếu để em sử dụng thiết bị".

Việc giao tiếp và liên lạc của Tiến được hỗ trợ bởi các ứng dụng như Zalo hay Facebook, những tác vụ như mua sắm hay thanh toán hóa đơn được thực hiện thông qua các app hay Vietcombank. Khi phải di chuyển, các ứng dụng gọi xe hay ứng dụng Tìm Buýt, BusMap sẽ hỗ trợ Tiến tìm ra lộ trình phù hợp.

Với người khiếm thị như Tiến, những ứng dụng hỗ trợ chuyên biệt cũng thường xuyên được sử dụng. Be My Eyes là một ứng dụng hữu hiệu để Tiến có thể nhờ tình nguyện viên mô tả cảnh vật, hình ảnh xung quanh. Những khoảnh khắc lúng túng khi đi mua hàng sẽ không còn khi Cash Reader giúp Tiến nhận biết mệnh giá tiền mặt, còn việc học tập cũng trở nên dễ dàng hơn khi Việt Tiến có thể sử dụng Envision AI để quét và đọc sách giáo khoa, văn bản giấy.

Một tiếng chuông báo tin nhắn Zalo vang lên. Việt Tiến quay sang kiểm tra. Là thông báo đến từ nhà trường. “Em quên mất, Zalo chắc là một trong những ứng dụng em sử dụng nhiều nhất quá,” Tiến cười.

"Nhắn tin, gọi điện, nhận thông báo từ trường học, tham gia các nhóm chat, trao đổi với gia đình, nhận/gửi bài tập cho giáo viên, em dùng Zalo nhiều lắm. Zalo là nền tảng phổ biến ở Việt Nam, kể cả các cơ quan dịch vụ cũng dùng, nên nếu người khiếm thị không sử dụng được Zalo sẽ gặp hạn chế trong giao tiếp xã hội. Cách em sử dụng Zalo hoàn toàn là thông qua trình đọc màn hình để nghe máy đọc tên người gửi, nội dung tin nhắn và các nút chức năng".

Trước đây, khi còn sử dụng điện thoại Android, Zalo hỗ trợ tiếp cận cho Việt Tiến khá tốt với các chức năng cơ bản sử dụng ổn định. Kể từ khi Việt Tiến chuyển qua iPhone, việc sử dụng của Tiến gặp trở ngại khi chỉ có thể nghe phần tóm tắt ở ngoài danh sách chat, không đọc được nội dung tin nhắn bên trong cuộc trò chuyện.

Trở ngại của Việt Tiến đã “tới tai” Zalo. Đây không chỉ là nhu cầu của riêng Việt Tiến mà còn của đông đảo người khiếm thị tại Việt Nam. Đội ngũ đã nhanh chóng tiếp nhận phản hồi, cải thiện sản phẩm, nâng cao khả năng tiếp cận của người khiếm thị trên iPhone. Việt Tiến cho biết hiện tại, sau khi Zalo hỗ trợ tích hợp tính năng Voice Over đã giúp đọc nội dung tin nhắn tốt hơn; nhiều nút chức năng được gắn nhãn rõ ràng cho trình đọc màn hình.

"Đây là sự thay đổi rất đáng quý, tháo gỡ rào cản lớn nhất của bọn em. Em mong Zalo sẽ tiếp tục được cải thiện hơn nữa để người khiếm thị có thể tiếp cận đầy đủ và thuận lợi hơn trong tương lai".

THÁO GỠ RÀO CẢN GIAO TIẾP CHO 2 TRIỆU NGƯỜI KHIẾM THỊ VIỆT NAM

Theo thống kê, Việt Nam có khoảng 2 triệu người mù và thị lực kém. Công nghệ mang đến đổi thay cho cuộc sống của người khiếm thị trên nhiều cấp độ. Việt Tiến không chỉ sử dụng các tính năng công nghệ để tiếp cận thông tin (học tập, đọc tin tức….), thực hiện các hoạt động đời sống (liên lạc, mua sắm, đi lại), mà còn giúp tăng cơ hội việc làm cho người khiếm thị.

Giờ đây, Tiến có thể nghĩ tới những công việc văn phòng, chăm sóc khách hàng hay sáng tạo nội dung số.

“Riêng với AI, em thấy đây là một bước tiến khổng lồ. AI không chỉ là công cụ thông minh mà còn giống như một "trợ lý hỗ trợ tiếp cận" đắc lực. Trước đây, gặp bức ảnh có chữ hay tài liệu khó, em phải nhờ người khác. Giờ đây, tính năng AI trên Zalo giúp em nhận diện, mô tả và chuyển thành văn bản thuần ngay lập tức".

Niềm mong mỏi của Việt Tiến là công nghệ sẽ ngày càng trở nên có ý nghĩa cho người dùng khi được thiết kế theo hướng “bao trùm”, nghĩa là ngay từ đầu phải coi người khuyết tật là một nhóm người dùng bình đẳng.

"Vai trò cốt lõi của công nghệ không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật, mà là tạo ra sự công bằng trong cơ hội tiếp cận thông tin, giáo dục và việc làm cho những người yếu thế".

Công nghệ không chỉ tăng khả năng tiếp cận cho người khiếm thị mà còn mở ra những cơ hội mới trong công việc và cuộc sống. Đam mê tìm hiểu, học hỏi về hệ thống và an ninh mạng, Việt Tiến tâm sự rằng em ước mơ sau này có cơ hội trở thành một kỹ sư bảo mật mạng. Chặng đường phía trước còn rất xa, nhưng chắc chắn, với sự phát triển của công nghệ, những niềm mong mỏi của Việt Tiến nói riêng và cộng đồng người khiếm thị tại Việt Nam sẽ thành hiện thực.