Những nét phác thảo ban đầu của thỏa thuận giữa Washington và Tehran nhằm chấm dứt cuộc chiến đang đặt ra một nghịch lý đáng chú ý. Các ưu đãi được thiết kế để khuyến khích Iran tuân thủ cam kết có thể đồng thời giúp củng cố sức mạnh của một lực lượng mà Mỹ và nhiều đồng minh phương Tây dè chừng.
Trong nhiều năm, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã phát triển mạnh dưới bóng các lệnh trừng phạt quốc tế, từng bước xây dựng một đế chế kinh doanh trải rộng từ dầu khí, xây dựng, vận tải biển đến viễn thông và khai thác cảng biển.
Giờ đây, khi Tehran và Washington chuẩn bị bước vào các cuộc đàm phán nhằm kết thúc chiến tranh, mở đường cho hàng tỷ USD chảy vào Iran và tái kết nối nền kinh tế nước này với dòng vốn quốc tế, IRGC được đánh giá là một trong những bên có khả năng hưởng lợi lớn nhất, theo Reuters.
Bốn nguồn tin cấp cao của Iran cho biết lực lượng này đang ở vị thế đặc biệt thuận lợi để kiểm soát một phần đáng kể các lợi ích kinh tế có thể xuất hiện nếu các lệnh trừng phạt được nới lỏng, hoạt động xuất khẩu dầu được khôi phục và đầu tư nước ngoài quay trở lại.
Tuy nhiên, vai trò trung tâm của IRGC trong nền kinh tế cũng có thể trở thành một trong những trở ngại lớn nhất đối với chính thỏa thuận Mỹ - Iran. Khi mạng lưới kinh doanh của lực lượng này đã ăn sâu vào nhiều lĩnh vực trọng yếu, việc IRGC vẫn bị Mỹ và phương Tây liệt vào danh sách tổ chức khủng bố có thể khiến quá trình dỡ bỏ và tháo gỡ các rào cản trừng phạt trở nên phức tạp hơn nhiều.
Đế chế kinh doanh trải rộng khắp nền kinh tế Iran
Được cố lãnh tụ cách mạng Ruhollah Khomeini thành lập, IRGC tiếp tục mở rộng quyền lực dưới thời người kế nhiệm là Đại giáo chủ Ali Khamenei. Không chỉ đóng vai trò chủ chốt trong các hoạt động quân sự và chiến lược khu vực, lực lượng này còn từng bước gia tăng ảnh hưởng chính trị và kinh tế bên trong Iran.
Kể từ khi chiến tranh bùng phát ngày 28/2 với các cuộc không kích khiến Đại giáo chủ Ali Khamenei thiệt mạng, ảnh hưởng của IRGC trong bộ máy quyền lực Iran càng được củng cố. Lực lượng này được cho là đã góp phần đưa ông Mojtaba Khamenei, con trai của cố lãnh tụ tối cao, lên nắm giữ vị trí lãnh đạo mới của đất nước.
Các nguồn tin cho biết IRGC đã phát tín hiệu ủng hộ thỏa thuận nhằm chấm dứt hoàn toàn chiến tranh. Một nguồn tin cấp cao nhận định IRGC mới là "người chiến thắng thực sự" sau cuộc xung đột.
Theo nguồn tin này, sau khi góp phần bảo vệ sự tồn tại của hệ thống Cộng hòa Hồi giáo Iran, lực lượng này đang ở vị thế thuận lợi nhất để tận dụng các lợi ích kinh tế nếu lệnh trừng phạt được dỡ bỏ.
Người phát ngôn của IRGC từ chối bình luận về nhận định trên.
 |
| Các nguồn tin cấp cao nhận định IRGC có thể kiểm soát phần đáng kể lợi ích từ xuất khẩu dầu, đầu tư nước ngoài và các gói hỗ trợ hậu chiến. Ảnh: Reuters. |
Theo thỏa thuận tạm thời được công bố trong tuần này, Iran sẽ được hưởng cơ chế miễn trừ đối với một số hoạt động xuất khẩu dầu đang bị trừng phạt. Nếu hai bên đạt được một thỏa thuận toàn diện hơn trong thời gian tới, Tehran có thể được dỡ bỏ phần lớn các biện pháp cấm vận còn lại, đồng thời tiếp cận quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD.
IRGC không công bố số liệu tài chính chính thức. Tuy nhiên, một nguồn tin cấp cao khác nhận định bất kỳ nỗ lực nào nhằm phục hồi nền kinh tế Iran cũng sẽ giúp mở rộng đáng kể phạm vi ảnh hưởng tài chính của lực lượng này.
Theo nguồn tin, IRGC hiện đã sở hữu các mạng lưới thương mại trị giá hàng tỷ USD, tham gia sâu vào lĩnh vực dầu khí, vận tải biển, xây dựng và nhiều ngành kinh tế quan trọng khác.
Đơn vị xây dựng Khatam al-Anbia trực thuộc IRGC hiện quản lý hàng trăm công ty liên kết hoạt động trong các dự án hạ tầng và năng lượng quy mô lớn. Ngoài ra, lực lượng này còn hiện diện trong nhiều lĩnh vực như viễn thông, sản xuất ô tô, du lịch và logistics, theo các tài liệu công khai và tuyên bố chính thức.
Nhà Trắng hiện chưa đưa ra bình luận về các thông tin trên.
IRGC có thể hưởng lợi ngay từ thỏa thuận tạm thời
Theo luật đầu tư của Iran, các doanh nghiệp nước ngoài muốn hoạt động tại nước này thường phải hợp tác với đối tác địa phương.
Điều đó đồng nghĩa với việc mạng lưới dày đặc các công ty có liên hệ với IRGC có thể trở thành cánh cửa gần như không thể tránh khỏi đối với nhiều nhà đầu tư muốn tiếp cận các lĩnh vực sinh lời nhất của nền kinh tế Iran.
Trong thực tế, các tập đoàn phương Tây quay trở lại thị trường Iran có thể vô tình phải hợp tác hoặc làm ăn thông qua các doanh nghiệp liên quan đến IRGC, ngay cả khi không trực tiếp giao dịch với lực lượng này. Điều đó làm gia tăng nguy cơ vi phạm các lệnh trừng phạt vẫn còn hiệu lực đối với riêng IRGC.
"IRGC là lực lượng nắm vai trò chi phối phía sau ngành dầu khí Iran. Vì vậy, không thể bỏ qua các hệ quả pháp lý khi tiến hành kinh doanh với những thực thể có liên quan đến họ", ông Jeremy Paner, cựu điều tra viên về trừng phạt thuộc Bộ Tài chính Mỹ, hiện là đối tác tại hãng luật Hughes Hubbard & Reed, nhận định.
Theo ông Paner, dù thỏa thuận tạm thời cho phép xuất khẩu dầu của Iran được nối lại, các doanh nghiệp Mỹ vẫn đối mặt với rủi ro pháp lý bởi IRGC vẫn hiện diện sâu rộng trong nền kinh tế nước này.
Ông lưu ý Đạo luật Công lý chống các bên bảo trợ khủng bố (JASTA) của Mỹ, được ban hành năm 2016, cho phép các nạn nhân của các vụ tấn công khủng bố khởi kiện các công ty Mỹ nếu bị cáo buộc hỗ trợ những tổ chức bị xem là khủng bố như IRGC.
 |
| IRGC nắm quyền nắm quyền chi phối gần như toàn bộ ngành dầu khí Iran. Ảnh: Reuters. |
Ngay cả khi không có thỏa thuận toàn diện
Các nguồn tin Iran cho biết ngay cả trong trường hợp hai bên không đạt được thỏa thuận toàn diện và phần lớn lệnh trừng phạt vẫn được duy trì, IRGC vẫn có thể hưởng lợi từ các miễn trừ xuất khẩu dầu trong khuôn khổ thỏa thuận tạm thời.
Bên cạnh đó, lực lượng này vẫn có khả năng duy trì sự kiểm soát mạnh mẽ đối với nền kinh tế nhờ kinh nghiệm nhiều thập kỷ trong việc xây dựng các mạng lưới né tránh trừng phạt.
Sự trỗi dậy về kinh tế của IRGC được thúc đẩy mạnh mẽ từ đầu những năm 2000, khi Iran đối mặt với các biện pháp cấm vận liên quan đến chương trình hạt nhân. Trong giai đoạn đó, lực lượng này đã thiết lập mạng lưới trung gian, công ty bình phong và các kênh vận tải riêng để duy trì hoạt động xuất khẩu dầu và thương mại quốc tế.
Tuy nhiên, mô hình này bắt đầu gặp nhiều khó khăn hơn khi Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 vào năm 2018 và phát động chiến dịch "gây sức ép tối đa" đối với Tehran.
Các biện pháp trừng phạt mở rộng trong nhiệm kỳ hiện tại của ông Trump tiếp tục thu hẹp dư địa né tránh cấm vận, đồng thời làm gia tăng đáng kể chi phí vận hành các mạng lưới thương mại bí mật.
Một nguồn tin cấp cao của Iran cho biết chính vì vậy, việc đạt được một thỏa thuận giúp nới lỏng trừng phạt sẽ mang lại những lợi ích kinh tế to lớn cho toàn bộ nền kinh tế Iran, nhưng đặc biệt là cho IRGC - lực lượng đã xây dựng được vị thế gần như không thể thay thế trong nhiều lĩnh vực chiến lược của đất nước.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
