58 bệnh án hiếm của y học

Tuyển tập những bệnh án lâm sàng đặc sắc ra đời như một công trình y học ấn tượng kết hợp giữa thực tiễn và học thuật, ghi lại 58 trường hợp có giá trị giảng dạy và tham khảo đặc biệt. Được các bác sĩ đầu ngành tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM biên soạn, cuốn sách không chỉ góp phần đào tạo thế hệ thầy thuốc giỏi lâm sàng mà còn đưa y học Việt Nam tiến gần hơn với chuẩn mực quốc tế.

Tri Thức - Znews có cuộc phỏng vấn với PGS.TS.BS Lê Minh Khôi - Trưởng phòng Khoa học và Đào tạo Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM - người giữ vai trò chủ biên của công trình. Đây cũng là tác phẩm y học học thuật duy nhất góp mặt trong danh sách đề cử Giải thưởng Sách Quốc gia 2025.

Công việc "sinh tử" đối với tiến bộ y học

- Thưa ông, cơ duyên nào mà tác phẩm “Tuyển tập những bệnh án lâm sàng đặc sắc” ra đời? Dự án này được thực hiện trong bao lâu và tốn công sức như thế nào?

- Trong khi đi học tại trường Y hay trong lúc làm nghề thì người thầy thuốc luôn được dạy và tâm niệm một điều rằng không có bệnh mà chỉ có bệnh ở mỗi một người bệnh cụ thể. Câu nói này có nghĩa là cho dù cùng là một chẩn đoán (tôi lấy ví dụ Viêm ruột thừa cấp) nhưng ở mỗi một người bệnh nhất định thì biểu hiện cũng sẽ khác nhau, chẩn đoán, điều trị và tiên lượng cũng khác.

Điểm khác biệt của cuốn sách này nằm ở chỗ những trường hợp bệnh được mô tả là những trường hợp bệnh cụ thể với những biểu hiện và diễn biến khác nhau trên người bệnh Việt Nam, trong điều kiện Việt Nam.

PGS.TS.BS Lê Minh Khôi

Không có một cuốn sách giáo khoa bệnh học nào có thể dạy cho bác sĩ được hết các biểu hiện muôn hình vạn trạng của bệnh trên lâm sàng. Hải Thượng Lãn ông cũng từng nhắc đến những Dương án (bệnh án điều trị thành công) và Âm án (những trường hợp chẩn đoán sai, điều trị không phù hợp) trong việc đào tạo các lương y. Chính vì vậy, các trường hợp bệnh, ở đây chúng tôi gọi là bệnh án lâm sàng, là những câu chuyện chứa đựng tư liệu thực tế cực kỳ quý báu cho người học.

Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, với đội ngũ chuyên gia hàng đầu cùng hệ thống bệnh án điện tử tiên phong đã giúp người học rất nhiều. Hàng tuần, chúng tôi tổ chức giao ban chuyên môn toàn viện nhằm phân tích những bệnh án hay, hóc búa để các bác sĩ trẻ và học viên học tập. Qua những lần phân tích chuyên môn như vậy, chúng tôi nhận thấy cần phải lan tỏa kiến thức này rộng rãi hơn chứ không chỉ dừng lại ở trong khuôn khổ một cuộc giao ban. Đó là ý tưởng khởi sinh của cuốn sách. Được sự chỉ đạo của PGS TS BS. Nguyễn Hoàng Bắc - Giám đốc bệnh viện, Phòng Khoa học và Đào tạo tổ chức thực hiện ý tưởng này.

Nếu nói về thời gian thì cuốn sách được tiến hành tập trung trong vòng 1 năm từ khi có ý tưởng đến khi sách được in xong như là một công trình kỷ niệm 30 năm ngày thành lập Bệnh viện. Tuy nhiên, nguồn dữ liệu cho các bệnh án lâm sàng này thì đã được các nhóm biên soạn ghi nhận từ trước đó. Đến khi ban biên tập đề nghị tập hợp các bệnh án lâm sàng thì các nhóm bắt đầu viết theo một hình thức chung, thống nhất. Còn công sức như thế nào ư? Mọi người có thể cầm cuốn sách trên tay, nhìn vào tập thể biên soạn với tất cả chuyên ngành tham gia, thì có thể hiểu được chúng tôi đã dành tâm huyết như thế nào cho cuốn sách này.

- Cuốn sách có điểm gì giống và khác với những công trình tương tự được biên soạn trên thế giới?

- Bất kỳ cuốn sách nào, dù ở Việt Nam hay trên thế giới, để có thể có giá trị tham khảo thì đều phải chọn lựa những trường hợp bệnh đặc sắc, mô tả chính xác dấu hiệu và triệu chứng, những biểu hiện “đánh lừa” làm mất dấu chẩn đoán, diễn tiến, điều trị, kết quả và bài học rút ra từ bệnh án cụ thể đó. Dĩ nhiên, nguồn tư liệu tham khảo phải chuẩn mực, có uy tín và cập nhật.

Tác phẩm Tuyển tập những bệnh án lâm sàng đặc sắc được đề cử Giải thưởng Sách Quốc gia 2025. Ảnh: Bệnh viện Đại học Y dược TP.HCM.

Điểm khác biệt của cuốn sách này nằm ở chỗ những trường hợp bệnh được mô tả là những trường hợp bệnh cụ thể với những biểu hiện và diễn biến khác nhau trên người bệnh Việt Nam, trong điều kiện Việt Nam. Không có hai người bệnh giống nhau nên sẽ không có hai bệnh án lâm sàng giống nhau.

Chúng tôi đã đặt ra tiêu chí chọn lựa là những bệnh án ấy phải thực sự “đặc sắc” cả về mức độ hiếm gặp, diễn tiến không đi theo tiến trình thông thường, có những dấu hiệu và triệu chứng làm người thầy thuốc lạc lối chẩn đoán hoặc những can thiệp phẫu thuật khó mà chúng tôi đã thực hiện thành công. Nói chung, mỗi bệnh án đều phải có điểm nào đó đặc sắc để người học tự rút ra được bài học kinh nghiệm cho mình.

- Việt Nam hiện có nhiều phân ngành y khoa, điều trị chữa bệnh được bệnh nhân khắp thế giới tìm đến. Việc đẩy mạnh nghiên cứu lâm sàng có ý nghĩa thực tiễn ra sao?

- Nghiên cứu (cơ bản, dịch tễ và lâm sàng) là công việc sinh tử đối với sự tiến bộ của y khoa trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng. Đã qua rồi cái thời mà mỗi cơ sở y tế tự cho mình giỏi ở chuyên khoa này, xuất sắc ở chuyên khoa kia mà không có những dữ liệu khoa học làm minh chứng. Muốn so sánh với thế giới thì chúng ta phải có số liệu. Muốn số liệu được công nhận thì chúng ta cần sử dụng chuẩn khoa học được chấp nhận rộng rãi. Muốn thế giới biết đến thì chúng ta phải có công bố. Công bố có thể chỉ đơn thuần là tham gia các mạng lưới dữ liệu lâm sàng (trong chuyên ngành gọi là các nghiên cứu sổ bộ) để so sánh.

Tuy nhiên, ở tầm cao hơn, chúng ta cần phải có những nghiên cứu lâm sàng được thiết kế chặt chẽ, khoa học, số liệu được xử lý phù hợp, luận điểm đưa ra phải được soi rọi dưới ánh sáng của bằng chứng khoa học. Từ đó, những công bố sẽ được chấp nhận. Những công bố như vậy, ngoài việc đóng góp vào kho tàng kiến thức nhân loại thì còn giúp ghi danh Bệnh viện, Trường hay Viện nghiên cứu lên trên bản đồ khoa học quốc tế.

Chính vì vậy mà trong những năm gần đây, Bệnh viện đã ban hành những chính sách và tổ chức những hoạt động nhằm đẩy mạnh nghiên cứu lâm sàng. Nhờ đó, số lượng bài báo khoa học của Bệnh viện được công bố trên các tạp chí uy tín của thế giới tăng lên một cách ngoạn mục. Một số bệnh án lâm sàng đặc sắc trong sách này cũng được đăng tải trên các tạp chí quốc tế dưới hình thức Báo cáo ca lâm sàng (Case Report).

Bác sĩ đi làm sách

- Khi bước từ vai trò bác sĩ điều trị sang vai trò người viết và biên soạn sách, ông nhận thấy mình phải thay đổi điều gì nhiều nhất trong cách nhìn lại một ca bệnh?

- Ngôn ngữ là chiếc áo vật chất của tư duy. Viết là một quá trình tư duy sâu sắc đòi hỏi nhiều rất kỹ năng. Viết ra một trường hợp bệnh cũng tác động một cách tích cực đến quá trình tư duy của người thầy thuốc. Chính vì vậy mà trình ca lâm sàng là hoạt động chuyên môn không thể thiếu ở bất kỳ một bệnh viện nào.

Để trình bày một ca lâm sàng tốt ở mức độ Khoa hay Bệnh viện hoặc viết một bệnh án lâm sàng để đưa vào sách tham khảo thì đòi hỏi nhiều yếu tố nhưng chắn chắn có một số phương diện không thể thiếu được.

PGS.TS.BS Lê Minh Khôi - Trưởng phòng Khoa học và Đào tạo Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM - giữ vai trò chủ biên tác phẩm. Ảnh: Bệnh viện Đại học Y dược TP.HCM.

Thứ nhất, đó là óc quan sát. Quan sát có phân tích là khởi nguồn của khoa học. Dấu hiệu và triệu chứng bệnh rất đa dạng, có thể rất mơ hồ, bị che lấp hoặc trùng lắp với biểu hiện của bệnh khác. Trong quan sát, người thầy thuốc phải tiến hành các quy trình hỏi bệnh, nhìn, sờ, gõ, nghe. Từ những ghi nhận này, thầy thuốc đưa ra những chẩn đoán sơ bộ. Trên cơ sở đó mới chỉ định các xét nghiệm tiếp theo rồi mới có thể tổng hợp và đưa ra chẩn đoán. Không có óc quan sát, chắc chắn sẽ không là thầy thuốc giỏi.

Thứ hai, chúng ta phải ghi nhận một cách trung thực nhất dấu hiệu và triệu chứng bệnh. Không ép triệu chứng theo định hướng chẩn đoán ban đầu.

Thứ ba, phải có óc tò mò và luôn cảnh giác với những biểu hiện bất thường nhỏ nhất, không tuân theo số đông. Đôi khi, những biểu hiện nhỏ này lại là nút thắt của vấn đề. Dĩ nhiên, để có một bệnh án đầy đủ nhất, chúng ta cần theo dõi chặt chẽ từ đầu đến khi bệnh nhân được xuất viện, thậm chí tái khám. Khi có tất cả nguồn dữ liệu đó, chúng ta mới có thể bắt tay tái dựng lại hành trình của bệnh nhân và thầy thuốc trong một bệnh án lâm sàng đặc sắc.

- Ngoài kiến thức chuyên môn, ông mong muốn gửi thông điệp nào khác đến các bác sĩ trẻ qua tác phẩm này?

Ngôn ngữ là chiếc áo vật chất của tư duy. Viết là một quá trình tư duy sâu sắc đòi hỏi nhiều rất kỹ năng. Viết ra một trường hợp bệnh cũng tác động một cách tích cực đến quá trình tư duy của người thầy thuốc.

PGS.TS.BS Lê Minh Khôi

- Trong phần mở đầu cuốn sách, tôi đã nhắc lại lời của bác sĩ Osler: một người học y mà không có sách thì như lái thuyền vào vùng biển chưa có tên trên bản đồ mà không có la bàn còn học y mà không có bệnh nhân thì chưa bao giờ đi tới biển.

Vế thứ nhất nói lên tầm quan trọng của sách. Vế thứ hai nói đến cái cốt yếu của nghề y: đó là lâm sàng. Một người học mà không lăn lộn ở phòng bệnh, không đau đáu với những biểu hiện của bệnh nhân thì sẽ khó mà học được gì chứ chưa nói đến trở thành thầy thuốc giỏi. Với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) thì kiến thức hàn lâm có thể có sau một cú nhấp chuột. Tuy nhiên, kinh nghiệm, độ nhạy cảm lâm sàng thì không có AI nào hỗ trợ được. Và đó cũng là điểm mà nhân loại trong tương lai vẫn phải cần đến các thầy thuốc thực sự giỏi lâm sàng, có trái tim đồng cảm với người bệnh.

- Việc cuốn sách được đề cử Giải thưởng Sách quốc gia 2025 có ý nghĩa như thế nào với cá nhân ông và đội ngũ biên soạn?

- Đây là một niềm động viên, một nguồn khích lệ rất lớn cho dù chúng tôi viết sách không nhắm đến giải thưởng. Có thể xem đây là một sự ghi nhận chính thức từ cộng đồng cho những nỗ lực thầm lặng của chúng tôi.

Thay mặt ban biên tập và tập thể tác giả của cuốn sách, tôi xin chân thành cảm ơn ban giám khảo Giải thưởng sách quốc gia đã ưu ái đến cuốn sách chuyên ngành rất sâu và có vẻ khô khan này. Giải thưởng cũng sẽ tiếp thêm sức mạnh và niềm tin để chúng tôi tiếp tục công việc biên soạn sách sắp tới của Bệnh viện, không chỉ giới hạn ở các bệnh án lâm sàng.

Xin cảm ơn PGS đã dành thời gian!