'Kho báu' nhà báo Pháp tìm thấy trong 5 năm ở chùa Việt

Nhiều năm gắn bó với dải đất hình chữ S, nhiếp ảnh gia, nhà báo Nicolas Cornet (sinh năm 1963) tìm thấy trong những mái chùa sự bình yên và những giá trị văn hóa nghìn đời chưa được quan tâm đúng mức. Với ông, mỗi ngôi chùa là một "kho báu" lưu giữ những giá trị văn hóa và nếp sinh hoạt đời thường của người Việt.

Nhân dịp tái bản sách Chùa Việt Nam, ông dành thời gian chia sẻ với Tri Thức - Znews về hành trình ghi lại diện mạo nguyên bản của di sản trước khi chúng bị biến đổi theo làn sóng hiện đại hóa và trùng tu không đúng cách.

Đi tìm linh hồn chùa Việt

- Chào nhiếp ảnh gia Nicolas, điều gì khiến ông dành ba năm xuyên Việt đi chụp các ngôi chùa Việt Nam?

- Thực tế, tôi đã gắn bó và coi Việt Nam như quê hương thứ hai từ hơn 30 năm trước. Tuy nhiên, dự án Chùa Việt Nam mới chỉ được tập trung thực hiện trong khoảng 5 năm trở lại đây, bao gồm hai năm miệt mài đọc sách, thảo luận với các chuyên gia và ba năm ròng rã đi thực tế ở hơn 40 ngôi chùa khắp ba miền. Trước đây, tôi làm nhiều về phóng sự du lịch nhưng hiện tại, tôi muốn dồn lực vào văn hóa di sản.

Ở Việt Nam, tôi chứng kiến làn sóng phát triển kinh tế mạnh mẽ làm thay đổi chóng mặt diện mạo đất nước các bạn, từ thành thị đến làng quê. Khi những thành phố ngày càng náo nhiệt, tôi tìm thấy trong chùa chiền sự bình yên hiếm hoi, nơi con người tách biệt với thế giới bên ngoài để tập trung vào đời sống tinh thần.

Nhiếp ảnh gia, nhà báo Nicolas Cornet đi từ Bắc vào Nam để chụp những ngôi chùa Việt Nam.

Có nhiều ngôi chùa được tôi chụp vào năm 2015, nay quay lại đã không thể nhận ra; người ta phá bỏ cấu trúc cũ để hiện đại hóa, đôi khi chỉ còn những bức tượng cổ trơ trọi. Đó là lý do tôi muốn gom giữ những hình ảnh này vào một cuốn sách. Tôi hy vọng đây sẽ là tư liệu để thế hệ sau có thể hình dung vẻ đẹp nguyên bản và những lớp lịch sử của quá khứ trước khi di tích bị biến đổi.

- Ông thấy chùa Việt khác như thế nào so với các công trình kiến trúc tôn giáo trên thế giới?

- Tôi gọi chùa Việt Nam là những "kho báu". Giá trị của chúng không chỉ nằm ở những kiến trúc gỗ ấm áp hay thảm thực vật, mà còn ở trạng thái tôi gọi là "sự giao thoa không biên giới" giữa đức tin và đời sống.

Hơn cả những nét đẹp kiến trúc, giá trị lớn nhất của chùa Việt Nam nằm ở con người và đời sống diễn ra bên trong đó. Chùa ở đây là một hệ sinh thái văn hóa, nơi các nghi lễ, ký ức và hoạt động xã hội cùng tồn tại, định hình lẫn nhau.

Tôi cũng bị cuốn theo sự đa dạng và chiều sâu lịch sử được lưu giữ trong từng chi tiết kiến trúc. Đó là những mộc bản thời Trần tại chùa Thái Lạc, là ngôi chùa miền Bắc được thiết kế theo hình chữ "Công" hay chữ "Quốc", những ngôi chùa hình tháp Khmer miền Nam, mỗi nơi đều chứa đựng triết lý nghệ thuật và lối sống của tổ tiên các bạn. Nếu không được gìn giữ, những giá trị ấy có thể dần bị làn sóng hiện đại hóa làm phai mờ.

Sinh năm 1963, Nicolas đã gắn bó với Việt Nam hơn 30 năm.

- Ông có nhắc đến sự lo ngại những di sản, kiến trúc này bị mai một. Việc trùng tu di sản nên được thực hiện như thế nào?

- Kiến trúc chùa truyền thống Việt Nam chủ yếu làm bằng gỗ. Một mặt, nó mang lại vẻ ấm áp và thoáng mát, mặt khác lại dễ tổn thương trước thời tiết ẩm ướt và côn trùng. Để hồi sinh linh hồn của những di tích này, việc sửa chữa không thể làm qua loa mà phải tuân thủ các kỹ thuật nghiêm ngặt.

Tại Pháp, chúng tôi có những quy định để bảo vệ các tòa nhà cổ. Gần như không ai có quyền tự tiện thay đổi mái ngói hay cấu trúc vốn có của công trình nếu không có sự giám sát của chuyên gia.

Việc trùng tu cần thận trọng, có sự kiểm soát chuyên môn và các tiêu chuẩn quốc tế, gìn giữ vẻ đẹp tự nhiên và tính nguyên bản của vật liệu.

Tôi gọi đó là "cái giá của di sản". Những kỹ thuật sửa chữa đắt đỏ và phức tạp chính là cái giá chúng ta buộc phải trả để bảo vệ vẻ đẹp nội tại và giá trị văn hóa của di tích. Sự thức tỉnh về giá trị di sản quốc gia chính là con đường ngắn nhất dẫn đến một công cuộc bảo tồn bền vững, dựa trên nền tảng khoa học.

Tôi luôn hy vọng chúng ta - dù là người Việt Nam hay người nước ngoài yêu mảnh đất này - sẽ thành công trong việc chia sẻ với thế hệ sau những điều kỳ diệu của quá khứ và sự phong phú về bản sắc của đất nước hình chữ S.

Chạm vào linh hồn di sản

- Để hoàn thành cuốn sách với hàng trăm bức ảnh, quá trình tác nghiệp và nghiên cứu của ông diễn ra như thế nào?

- Đây không đơn thuần là một cuốn sách ảnh du lịch; tôi đã tập trung hoàn toàn vào văn hóa và kiến trúc di sản. Tôi dành ra khoảng ba năm để đi chụp thực tế tại hơn 40 ngôi chùa, đền và miếu trên khắp cả nước. Trước đó là cả một quá trình nghiên cứu dài hơi. Vì không phải là chuyên gia về Phật giáo, tôi phải đọc nhiều tài liệu, trao đổi với các nhà nghiên cứu, kiến trúc sư và cả những người phụ trách di sản tại các địa phương để hiểu về cấu trúc, chạm khắc đá và lịch sử từng nơi.

Tôi lập kế hoạch đi lại dựa trên cả lịch dương và lịch âm. Tôi cần biết khi nào lễ hội diễn ra, khi nào là mùa mưa. Với tôi, mưa là một phần của tâm hồn Việt Nam. Những bức ảnh chụp dưới cơn mưa xối xả tại chùa Bút Tháp mang lại một cảm xúc rất khác biệt, rất thực. Tôi cũng cố gắng trích dẫn những vần thơ của Nguyễn Du hay Nguyễn Công Trứ để tạo nên sự kết nối sâu sắc giữa hình ảnh và tư tưởng tinh thần của người Việt.

Nhiếp ảnh gia người Pháp cho rằng mỗi ngôi chùa Việt Nam mang phong cách, kiến trúc riêng biệt.

- Đi từ Bắc vào Nam, ông thấy chùa ở ba miền Việt Nam khác nhau như thế nào?

- Mỗi vùng miền là một lớp văn hóa riêng biệt mà tôi phải mất nhiều năm mới cảm nhận hết. Ở miền Bắc, tôi nhận thấy sự “hướng nội” đầy bí ẩn. Các cổ tự vùng đồng bằng sông Hồng thường đóng kín với thế giới bên ngoài, kiến trúc mặt bằng được định hình nghiêm ngặt theo các ký tự Hán cổ như chữ “Công” hay chữ “Quốc”. Khi bước qua những dãy hành lang bao quanh ba mặt, bạn như lạc vào một mê cung của ký ức, nơi gỗ và đá lưu giữ những lớp bụi thời gian từ thời Lý, Trần.

Ngược lại, khi vào đến miền Trung, không gian bỗng “mở” toang ra và giao hòa nhiều hơn với thiên nhiên. Chùa ở Huế không đứng độc lập mà nép mình bên dòng sông Hương hay ẩn hiện qua những rừng cây theo quy luật phong thủy. Đó là một sự tĩnh tại thanh tao, kiến trúc vương triều và tinh thần thiền định trộn lẫn vào nhau, tạo nên một vẻ đẹp biểu tượng.

Còn phương Nam lại là một không khí hoàn toàn khác - rực rỡ và phóng khoáng. Đó là nơi tôi bắt gặp những mái chùa hình “bánh ít” đặc trưng của Nam Bộ, những ngôi chùa người Hoa chạm trổ kỳ công của cộng đồng Chợ Lớn, hay những bảo tháp Khmer rực rỡ sắc vàng và đỏ ở tận cùng dải đất Cà Mau. Chùa phương Nam là nơi thờ tự đồng thời là một “trung tâm văn hóa” sống động. Ở đây, người ta dạy học, bốc thuốc nam, thậm chí tổ chức đua ghe. Sự giao thoa không biên giới đó chính là linh hồn của vùng đất này.

Một trong những bức ảnh được Nicolas yêu thích là ảnh bà cụ ở chùa Phổ Minh - nơi ông nán lại từ 6 giờ sáng đến 4 giờ chiều. Ảnh: Đức An.

- Có câu chuyện nào thú vị khi ông đến chụp những ngôi chùa Việt?

- Đầu tiên là câu chuyện về bức ảnh những cụ bà ngủ một cách bình yên trong chùa Phổ Minh. Đây là kết quả của một ngày "rình rập" ròng rã từ 6 giờ sáng. Suốt nhiều tiếng đồng hồ, tôi cứ lầm lũi ở đó, quan sát không gian vắng lặng cho đến tận 4 giờ chiều, một cụ bà mới tiến lại gần hỏi: "Ông làm gì ở đây lâu thế?". Chính lúc rào cản bị phá vỡ, khi họ đã quen với sự hiện diện của kẻ ngoại quốc này, tôi mới "tóm" được khoảnh khắc cụ bà chìm vào giấc ngủ. Nếu vội vã, tôi chắc chắn đã lướt qua sự bình tâm của con người nơi đó.

Còn một câu chuyện khác tại Nam Định mà tôi chưa đưa vào tập sách này. Khi bước vào một ngôi chùa nhỏ, tôi thấy một thiếu nữ chừng 17 tuổi đang lúi húi lau sàn. Tôi quan sát, phân vân có nên chụp ảnh hay không thì cô ấy bất ngờ tiến đến, chìa cây lau nhà cho tôi như bảo: "Tôi bận làm việc của mình rồi, ông cầm lấy mà lau hoặc cứ tự nhiên mà chụp". Khoảnh khắc đó là lúc tôi thấy mình hòa nhập vào dòng chảy đời sống của họ chứ không còn là kẻ đứng ngoài quan sát. Tất nhiên, sau đó tôi cũng giúp cô ấy lau nhà (cười).

- Sau những năm tháng rong ruổi, ông mong muốn độc giả sẽ nhận được điều gì khi cầm trên tay cuốn sách "Chùa Việt Nam"?

- Tôi hy vọng cuốn sách sẽ là một tài liệu tham khảo cho những ai muốn tìm hiểu về văn hóa Việt. Tôi mong mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, sẽ thấy yêu quý di sản của đất nước mình hơn. Chúng ta cần hiểu rằng kiến trúc và họa tiết thuần Việt không chỉ là vẻ đẹp tạo hình mà còn là phản chiếu của lối sống và gốc rễ dân tộc.

Cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện!