 |
| Nhiều người dễ dàng tin vào tin giả tràn lan trên mạng. Ảnh: Pexels. |
Những ngày cao điểm của đại dịch Covid-19, mạng xã hội từng tràn ngập đủ loại thông tin gây hoang mang, từ các bài thuốc dân gian có thể chữa bệnh, lời cảnh báo vô căn cứ về vaccine cho tới những thuyết âm mưu về nguồn gốc virus.
Dù nhiều thông tin trong số đó nhanh chóng bị bác bỏ, hàng triệu người vẫn chia sẻ chúng với tốc độ chóng mặt. Điều đáng nói là không ít người lan truyền tin giả ngay cả khi bản thân cũng lờ mờ nghi ngờ tính xác thực.
Hiện tượng ấy không chỉ xảy ra trong đại dịch. Trong thời đại mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo bùng nổ, tin giả đang len lỏi vào mọi chủ đề như chính trị, giáo dục, sức khỏe, giải trí hay đời sống thường nhật.
Vào cuối năm 2025, một nghiên cứu từ các nhà khoa học thuộc Robinson College of Business (Đại học Georgia State), Đại học Bang Kennesaw và Đại học Tennessee của Mỹ cho thấy con người tin vào tin giả không đơn giản vì thiếu hiểu biết hay nhẹ dạ. Đằng sau đó là cơ chế tâm lý phức tạp khiến cảm xúc có sức mạnh lớn hơn sự thật.
Tin giả đánh trúng “cơn đói cảm xúc”
Trong nghiên cứu đăng trên tạp chí Information Systems Frontiers, nhóm tác giả xây dựng mô hình COP để lý giải cách con người tiếp nhận thông tin trong thời kỳ bất ổn.
Thay vì chỉ tập trung vào mức độ chính xác của nội dung, mô hình này cho rằng có ba yếu tố quyết định một tin tức có được tin tưởng và lan truyền hay không, đó là tính xác thực, sức hấp dẫn cảm xúc và mức độ liên quan tới cuộc sống cá nhân.
Nói cách khác, một thông tin dù sai nhưng nếu khiến người đọc cảm thấy sợ hãi, tức giận, đồng cảm hoặc thấy đúng với hoàn cảnh của mình, nó vẫn có thể được tiếp nhận mạnh mẽ.
Theo bà Amrita George, đồng tác giả nghiên cứu, con người tiêu thụ tin giả theo cách hoàn toàn khác với báo lá cải. Nếu tin lá cải chủ yếu được xem như nội dung giải trí, người đọc thường không quá nghiêm túc với nó, thì tin giả lại tạo ra cảm giác hữu ích về mặt cảm xúc hoặc thông tin. Chính cảm giác ấy khiến người dùng sẵn sàng chia sẻ nội dung ngay cả khi chưa kiểm chứng.
Các nhà nghiên cứu gọi đây là “cơn ngứa cảm xúc” mà tin giả có thể đáp ứng. Trong những giai đoạn bất an như dịch bệnh, khủng hoảng kinh tế hay xung đột xã hội, nhu cầu tìm kiếm sự trấn an hoặc lời giải thích càng tăng cao. Khi đó, cảm xúc dễ lấn át lý trí.
Không phải ngẫu nhiên mà phần lớn tin giả trên mạng đều khai thác những cảm xúc mạnh như sợ hãi, phẫn nộ hoặc thương cảm. Một tiêu đề gây sốc thường dễ thu hút hơn một bản tin trung tính. Một câu chuyện kích động cảm xúc cũng dễ được chia sẻ hơn những dữ liệu khô khan.
Để kiểm chứng giả thuyết, nhóm nghiên cứu đã phân tích hơn 10.000 bài đăng trên nền tảng X liên quan Covid-19. Họ nhận thấy những nội dung mang sắc thái cảm xúc tiêu cực như lo âu, giận dữ hay ghê tởm có mức độ tương tác cao hơn đáng kể. Thậm chí, ngay cả khi thông tin kém trung thực, nếu chạm đúng cảm xúc người dùng, khả năng được thích và chia sẻ vẫn rất cao.
Điều đáng chú ý là nhiều người sẵn sàng tha thứ cho sự sai lệch nếu nội dung đem lại cảm giác thỏa mãn về mặt cảm xúc. Điều này lý giải vì sao nhiều tin giả dù bị bóc trần vẫn tiếp tục tồn tại và lan rộng.
Không chỉ vậy, mạng xã hội còn tạo ra môi trường lý tưởng để tin giả phát triển. Thuật toán của các nền tảng thường ưu tiên nội dung có tương tác cao, trong khi cảm xúc tiêu cực lại là chất xúc tác mạnh nhất cho bình luận và chia sẻ. Điều này khiến những thông tin gây sốc, gây tranh cãi dễ nổi bật hơn thông tin chính xác nhưng ít cảm xúc.
 |
| Nhiều tin giả tác động đến cảm xúc cũng có thể khiến nhiều người dễ dàng tin tưởng. Ảnh: Pexels. |
Khi điều vô lý dần trở nên bình thường
Một phát hiện đáng chú ý khác của nghiên cứu liên quan tới khái niệm “cửa sổ Overton”. Đây là khái niệm chỉ về những nội dung được xã hội xem là chấp nhận được ở một thời điểm nhất định. Theo nhóm nghiên cứu, tin giả không chỉ khiến con người hiểu sai sự thật mà còn có khả năng thay đổi ranh giới của những điều xã hội cho là bình thường.
Ban đầu, một quan điểm cực đoan có thể bị xem là vô lý. Nhưng nếu được lặp đi lặp lại đủ nhiều dưới dạng các câu chuyện giàu cảm xúc, nó dần trở nên quen thuộc. Theo thời gian, công chúng bắt đầu chấp nhận những điều trước đây từng bị phản đối mạnh mẽ.
Đó là lý do tin giả nguy hiểm hơn nhiều so với những lời đồn vô hại. Nó không chỉ ảnh hưởng tới nhận thức cá nhân mà còn định hình dư luận xã hội, làm thay đổi cách cộng đồng nhìn nhận các vấn đề chính trị, văn hóa hay đạo đức.
Từ những phân tích trên, nhóm nghiên cứu cho rằng việc kiểm chứng thông tin thôi là chưa đủ. Điều cần chú ý hơn cả cả yếu tố cảm xúc khi phát hiện tin giả. Một bài đăng có tỷ lệ bình luận tiêu cực cao hơn lượt thích, hay chứa ngôn từ kích động mạnh, có thể là dấu hiệu cảnh báo nội dung gây hiểu lầm hoặc thao túng cảm xúc.
Quan trọng hơn, nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của giáo dục truyền thông. Người dùng không chỉ cần học cách phân biệt đúng sai, mà còn phải nhận ra khi cảm xúc của mình đang bị lợi dụng. Bởi đôi khi, thứ khiến một tin giả lan truyền không nằm ở mức độ thuyết phục về logic, mà ở việc nó khiến người đọc muốn tin.
Hiện nay, một số quốc gia như Phần Lan đã đưa giáo dục truyền thông vào chương trình học từ bậc mẫu giáo nhằm giúp trẻ em hình thành khả năng nhận diện thông tin sai lệch từ sớm. Đây được xem là một trong những cách hiệu quả nhất để xây dựng “hệ miễn dịch” trước làn sóng tin giả ngày càng tinh vi.
Thị trường lao động thay đổi chóng mặt, để tồn tại, con người cần học tập suốt đời. Trong bối cảnh đó, tạp chí Tri Thức - Znews giới thiệu tới độc giả cuốn Học tập suốt đời của tác giả Michelle R.Weise.
Tác phẩm cung cấp cho độc giả những đánh giá về thị trường lao động tương lai, những giải pháp cho nhu cầu vừa học vừa làm đang ngày một tăng, cùng với đó là đưa ra những cách kết nối để quá trình chuyển đổi “học-làm” diễn ra thuận lợi hơn. Từ đó, tác giả nêu lên vai trò của việc học tập suốt đời.
