Vì sao thế giới gọi là 'football', người Mỹ dùng 'soccer'?

Cristiano Ronaldo là một trong những ngôi sao bóng đá nổi tiếng nhất thế giới. Ảnh: Reuters.

Người hâm mộ châu Âu, đặc biệt tại Anh, thường coi cách gọi “soccer” là sự “lệch chuẩn” ngôn ngữ của Mỹ. Thế nhưng, lịch sử lại cho thấy một câu chuyện hoàn toàn khác khi từ “soccer” thực chất không phải sản phẩm của văn hóa Mỹ, mà có nguồn gốc từ chính nước Anh.

Từ lóng của sinh viên Oxford

Để hiểu nguồn gốc của “soccer”, cần quay lại nước Anh thế kỷ XIX. Khi đó, “football” không phải tên của một môn thể thao cụ thể mà là thuật ngữ chung để chỉ nhiều trò chơi đá bóng khác nhau, thường được chơi bằng chân để phân biệt với các môn cưỡi ngựa của tầng lớp quý tộc.

Năm 1863, Hiệp hội Bóng đá Anh (Football Association) được thành lập nhằm thống nhất luật chơi cho môn bóng đá. Tuy nhiên, các câu lạc bộ nhanh chóng chia thành hai trường phái.

Một nhóm ủng hộ lối chơi dùng chân rê bóng và cấm dùng tay, sau này được gọi là association football, tiền thân của bóng đá hiện đại. Nhóm còn lại chịu ảnh hưởng từ trường Rugby, cho phép ôm bóng chạy và va chạm mạnh, hình thành nên rugby football.

Đến thập niên 1880, tại Đại học Oxford, nơi tập trung tầng lớp tinh hoa của Anh, sinh viên phát triển một kiểu tiếng lóng phổ biến là rút gọn từ và thêm hậu tố “-er” vào cuối. Theo cách này, “Rugby football” được gọi tắt là “rugger”.

Tương tự với “Association football”, vì từ “association” quá dài, nên sinh viên rút gọn thành “assoc”, rồi thêm “-er” để thành “assoccer”. Qua thời gian, cách phát âm được đơn giản hóa thành “soccer”.

Từ một tiếng lóng trong môi trường đại học, “soccer” nhanh chóng trở thành cách gọi tiện lợi để phân biệt môn bóng đá của association football với rugby.

Lối chơi ưu tiên dùng chân, cấm dùng tay được gọi là “association football”, tiền thân của bóng đá hiện đại. Ảnh: Reuters.

Cuối thế kỷ XIX, cả rugby lẫn association football đều được du nhập vào các trường đại học Mỹ. Trận đấu sinh viên năm 1869 giữa Rutgers và Princeton có luật khá giống bóng đá hiện nay. Tuy nhiên, nhiều trường danh tiếng như Harvard lại ưa chuộng lối chơi của rugby.

Người Mỹ sau đó cải tiến trò chơi này với hàng loạt quy tắc mới như vạch kịch chiến (line of scrimmage), hệ thống tính điểm theo lượt và đặc biệt là cho phép ném bóng về phía trước. Từ đó hình thành nên môn bóng bầu dục Mỹ (American football).

Môn thể thao mới nhanh chóng trở thành biểu tượng thể thao quốc gia. Tại Mỹ, cái tên “football” vì thế được gắn liền với bóng bầu dục.

Khi association football dần phổ biến tại Mỹ, việc dùng từ “football” để gọi môn này dễ gây nhầm lẫn với bóng bầu dục Mỹ, môn thể thao đã chiếm vị trí trung tâm trong văn hóa thể thao của nước này. Để phân biệt rõ ràng, người Mỹ chọn cách dùng từ “soccer”, một thuật ngữ vốn bắt nguồn từ chính nước Anh, nhằm tách bạch hai môn thể thao trong cách gọi hàng ngày.

Ban đầu, cơ quan quản lý bóng đá Mỹ mang tên United States Football Association. Tuy nhiên đến năm 1945, tổ chức này thêm từ “soccer” vào tên gọi để tránh nhầm lẫn, trước khi trở thành United States Soccer Federation như hiện nay.

Yếu tố văn hóa

Điều ít người biết là trong quá khứ, từ “soccer” từng được sử dụng rộng rãi ngay tại Anh.

Giáo sư Stefan Szymanski của Đại học Michigan, tác giả nghiên cứu nổi tiếng “It’s football, not soccer”, cho biết trong giai đoạn từ những năm 1960 đến khoảng 1980, người Anh dùng “football” và “soccer” gần như tương đương. Hai cách gọi này xuất hiện song song trên báo chí và truyền hình.

Nhiều chương trình truyền hình nổi tiếng khi đó mang tên “Star Soccer”. Các tạp chí thể thao như “Soccer Star” cũng rất phổ biến, thường đăng hình những ngôi sao bóng đá như Bobby Charlton hay Jimmy Greaves. Thậm chí, huấn luyện viên huyền thoại của Manchester United là Sir Matt Busby còn dùng từ “soccer” trong tựa đề tự truyện của mình.

Tuy nhiên, từ thập niên 1980 trở đi, cách dùng “soccer” tại Anh giảm mạnh. Nguyên nhân không hoàn toàn nằm ở ngôn ngữ học, mà liên quan đến yếu tố văn hóa và bản sắc.

Super Bowl, trận chung kết National Football League (NFL) là một trong những chương trình truyền hình có nhiều người xem nhất lịch sử Mỹ. Ảnh: Reuters.

Trong giai đoạn này, bóng đá tại Mỹ phát triển mạnh mẽ về mặt thương mại. Giải NASL thu hút nhiều ngôi sao thế giới như Pelé hay Franz Beckenbauer sang thi đấu. Với nhiều người Anh, môn thể thao vốn được coi là di sản của họ đang bị “Mỹ hóa”.

Theo giáo sư Szymanski, sự phản đối từ “soccer” phần nào phản ánh tâm lý “bài Mỹ” trong văn hóa đại chúng thời kỳ đó. Khi đội tuyển Anh gây ấn tượng tại World Cup 1990, tinh thần tự hào dân tộc càng thúc đẩy việc quay lại cách gọi truyền thống “football”.

Kết quả là là người Anh dần từ bỏ chính từ vựng mà họ từng sáng tạo.

Trên thực tế, Mỹ không phải quốc gia duy nhất sử dụng từ “soccer”. Nhiều nước nói tiếng Anh cũng dùng cách gọi này với lý do tương tự. Từ “football” đã được dùng cho một môn thể thao khác.

Tại Australia, “football” thường chỉ bóng đá luật của quốc gia này hoặc rugby league, vì vậy bóng đá quốc tế được gọi là “soccer”. Đội tuyển quốc gia nước này thậm chí có biệt danh “Socceroos”.

Ở Canada, từ “football” gắn với bóng bầu dục Canada. Tại Ireland, người dân quen với bóng đá Gaelic còn ở Nam Phi, rugby là môn thể thao thống trị. Trong những trường hợp này, “soccer” trở thành cách gọi thuận tiện để tránh nhầm lẫn.