Vì sao nỗi buồn và cảm xúc tiêu cực dễ lây lan?

Khả năng thấu cảm giúp con người cảm nhận nỗi đau của người khác, từ đó hình thành sự gắn kết và thôi thúc chúng ta sẻ chia, nâng đỡ họ khi gặp mất mát. Ảnh: Magnific.

Có bao giờ bạn cảm thấy nghẹn lòng khi chứng kiến một người bạn bật khóc? Hay sau khi ở bên người vừa mất đi người thân, bạn cũng trở nên trầm lặng, nặng nề như thể chính mình đang trải qua nỗi đau ấy?

Trong cuốn Bộ não đau buồn, nhà tâm lý học Mary-Frances O’Connor lý giải hiện tượng này thông qua những cơ chế thần kinh giúp con người nhận biết, mô phỏng và chia sẻ cảm xúc của người khác. Nhờ đó, chúng ta không chỉ cảm nhận được nỗi buồn của những người xung quanh mà còn hình thành sự gắn kết, thấu hiểu và mong muốn xoa dịu nỗi đau của họ.

Não bộ có thể khiến nỗi buồn lây lan

Một trong những cơ chế góp phần tạo nên sự kết nối này là hoạt động của tế bào thần kinh gương. Được phát hiện vào thập niên 1990 tại vùng vỏ não tiền vận động, những tế bào thần kinh này có khả năng kích hoạt cả khi chúng ta trực tiếp thực hiện một hành động lẫn khi quan sát người khác thực hiện hành động tương tự.

Trong một thí nghiệm trên khỉ, các nhà khoa học nhận thấy một số tế bào thần kinh của con vật hoạt động khi nó tự cầm lấy quả chuối, nhưng cũng được kích hoạt khi nhìn thấy một con khỉ khác làm điều tương tự. Điều này cho thấy não bộ có thể sử dụng những khuôn mẫu hoạt động thần kinh chồng lấp để xử lý hành động của bản thân và người khác.

Tế bào thần kinh gương hoạt động khi chúng ta thực hiện một hành động hoặc quan sát người khác thực hiện hành động tương tự. Ảnh: Unsplash.

Tuy nhiên, sự chồng lấp trong hoạt động thần kinh không có nghĩa chúng ta mất đi khả năng phân biệt bản thân với người khác. Bên cạnh những tế bào cùng hoạt động khi quan sát và thực hiện một hành động, vẫn có những nhóm tế bào hoạt động riêng biệt, giúp não bộ nhận biết ai mới là người trực tiếp thực hiện hành động đó. Sự đan xen giữa trải nghiệm chung và ranh giới cá nhân góp phần tạo nên cảm giác gần gũi giữa người với người.

Từ phát hiện này, Mary-Frances O’Connor lý giải vì sao nỗi đau của một người có thể ảnh hưởng đến những người xung quanh. Khi mất đi người thân, họ không chỉ đối diện với sự vắng mặt của một người quan trọng mà còn phải học cách thích nghi với cuộc sống không còn sự gắn bó quen thuộc ấy.

Một nghiên cứu của hai nhà tâm thần học Hugo Critchley và Neil Harrison còn cho thấy cảm xúc có thể lan truyền thông qua những tín hiệu rất nhỏ trên khuôn mặt, chẳng hạn kích thước đồng tử.

Trong thí nghiệm, các sinh viên được xem những bức ảnh khuôn mặt với biểu cảm vui vẻ, buồn bã hoặc tức giận. Các nhà nghiên cứu bí mật điều chỉnh kích thước đồng tử trong ảnh, từ nhỏ đến lớn, bằng kỹ thuật số.

Kết quả cho thấy người tham gia thường đánh giá những khuôn mặt có đồng tử nhỏ là buồn bã hơn. Đáng chú ý, ở những sinh viên nhạy cảm với sự thay đổi của đôi mắt, đồng tử của chính họ cũng co lại khi quan sát khuôn mặt buồn có đồng tử nhỏ.

Phản ứng này cho thấy tín hiệu cảm xúc từ người khác không chỉ tác động đến cách chúng ta nhận diện biểu cảm mà còn có thể tạo ra những thay đổi sinh lý ngay trên cơ thể mình. Đặc biệt, quá trình này vẫn diễn ra ngay cả khi người quan sát không ý thức được sự thay đổi của đồng tử trong những bức ảnh.

Lòng trắc ẩn giúp xoa dịu nỗi đau

Theo nhà thần kinh học Jean Decety, Đại học Chicago, thấu cảm gồm ba khía cạnh: tiếp nhận quan điểm nhận thức, thấu cảm về mặt cảm xúc và lòng trắc ẩn. Mỗi khía cạnh thể hiện một cách khác nhau trong việc hiểu, cảm nhận và phản ứng trước cảm xúc của người khác.

Tiếp nhận quan điểm nhận thức là khả năng đặt mình vào vị trí người khác để hiểu cách họ nhìn nhận một sự việc, dù bản thân không có cùng cảm xúc. Chẳng hạn, khi một người bạn kể về mâu thuẫn với đồng nghiệp, bạn có thể hình dung sự việc từ góc nhìn của họ, hiểu vì sao họ phản ứng như vậy.

Lòng trắc ẩn không chỉ là cảm nhận nỗi đau của người khác mà còn thôi thúc chúng ta hành động để sẻ chia và giúp đỡ họ. Ảnh: Magnific.

Thấu cảm về mặt cảm xúc là khả năng cảm nhận và chia sẻ cảm xúc của người khác. Khi một người bạn trượt vị trí thăng chức mà cả hai cùng mong muốn, bạn vẫn vui vì thành công của mình nhưng đồng thời cảm nhận được sự thất vọng, hụt hẫng của người bạn ấy.

Lòng trắc ẩn vượt xa việc hiểu hay chia sẻ cảm xúc. Đây là mong muốn chủ động giúp đỡ, xoa dịu nỗi đau và cải thiện tình trạng của người khác. Chẳng hạn, khi biết bạn vừa mất người thân, bạn không chỉ cảm nhận được nỗi buồn của họ mà còn muốn ở bên lắng nghe, động viên hoặc giúp họ giải quyết những công việc thường ngày trong giai đoạn khó khăn.

Theo O’Connor, mất đi người thân có thể khiến một người cảm thấy cuộc sống đảo lộn, đánh mất sự gần gũi và gắn bó vốn có. Họ có thể trải qua những cảm xúc đau buồn mãnh liệt, nhưng cũng có lúc trở nên tê liệt, không biết phải diễn đạt nỗi đau của mình như thế nào.

Người ở bên cạnh không thể thay thế người đã khuất hay lấp đầy khoảng trống mà họ để lại. Tuy nhiên, lòng trắc ẩn có thể trở thành điểm tựa giúp người đang chịu tang từng bước thích nghi với cuộc sống sau mất mát.

Điều đó cũng có nghĩa, chúng ta không cần phải trải qua nỗi đau giống hệt người khác mới có thể giúp đỡ họ. Đôi khi, chỉ cần kiên nhẫn lắng nghe, dành thời gian ở bên, chủ động chia sẻ những công việc thường ngày cũng đủ để người đang đau buồn cảm nhận được sự quan tâm và nâng đỡ.