Vì sao cúng Ông Công ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp?

Trong văn hóa truyền thống của người Việt, lễ cúng ông Công ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp là nghi lễ quan trọng dịp Tết Nguyên đán, được xem như dấu mốc mở đầu cho chuỗi hoạt động chuẩn bị Tết Nguyên đán, thời điểm khép lại một năm cũ để bước sang năm mới.

Trải qua nhiều thế hệ, tục cúng ông Công ông Táo vẫn được duy trì rộng rãi trong đời sống xã hội, song không phải ai cũng hiểu rõ vì sao nghi lễ này lại được ấn định vào ngày 23 tháng Chạp và vì sao phải tiến hành trước 12 giờ trưa. Dưới góc nhìn nghiên cứu văn hóa và nhận thức khoa học, những lý giải xoay quanh tục lệ này cho thấy sự kết hợp chặt chẽ giữa tư duy dân gian và quy luật tự nhiên.

Lễ cúng ông Công ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp là một nghi lễ quan trọng dịp Tết Nguyên đán. Ảnh: Nana.

Vì sao cúng ông Công ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp?

Theo nghiên cứu của ông Trường Thịnh, nguyên cán bộ Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn quốc gia, việc lựa chọn ngày 23 tháng Chạp để cúng ông Công Ông Táo bắt nguồn từ quan niệm dân gian lâu đời của người Việt: Trần sao âm vậy. Từ nhận thức này, người xưa cho rằng các sinh hoạt nơi dương thế đều có sự tương ứng ở thế giới vô hình, vì thế trước thời khắc chuyển giao năm mới, gia đình cần làm lễ để tiễn thần bếp và tổ tiên báo cáo công việc của một năm đã qua.

Theo ông Thịnh, lễ cúng diễn ra trước ngày Giao thừa để sau khi hoàn tất việc “báo cáo”, thần bếp sẽ trở về tiếp tục cai quản sinh hoạt gia đình trong năm mới. Đây là cách người Việt cổ lý giải vòng tuần hoàn của thời gian và đời sống con người trong mối liên hệ với tự nhiên.

Để hiểu hơn về cơ sở hình thành ngày 23 tháng Chạp, cần nhìn lại cách người xưa quan sát và xây dựng hệ thống lịch. Ông Thịnh phân tích rằng, lịch âm được tính theo chuyển động của Mặt trăng, trong khi lịch dương dựa vào chu kỳ vận động của Mặt trời. Mặt trời, Trái đất và Mặt trăng là ba thiên thể có ảnh hưởng trực tiếp đến con người cũng như thời tiết trên Trái đất.

Theo đó, Trái đất quay quanh Mặt trời theo chiều ngược kim đồng hồ, hoàn thành một vòng khép kín trong hơn 365 ngày, cơ sở hình thành lịch dương. Trong khi đó, lịch âm được xác lập dựa trên sự vận động lặp đi lặp lại của Trái đất và Mặt trăng trên những quỹ đạo vô hình nhưng ổn định từ cổ xưa đến nay.

Mặt trời – Mặt trăng – Trái đất có những thời điểm đặc biệt khi nằm trên cùng một trục hoặc một quỹ đạo tương đối nhất định. Trong một ngày, thời điểm này được quy ước theo hệ can chi, kéo dài từ giờ Tý đến giờ Hợi. Nếu lệch khỏi thời điểm đó, ngày Âm lịch sẽ được tính sang ngày khác. Chính vì vậy, việc xác định ngày tháng Âm lịch không mang tính tùy tiện mà dựa trên những quy luật vận động thiên văn cụ thể.

Ngày nay, khoa học hiện đại cũng đã chứng minh con người có thể dựa vào quỹ đạo và chu kỳ của Mặt trăng và Trái đất để dự đoán chính xác các hiện tượng như Nhật thực, Nguyệt thực. Điều này cho thấy, từ rất sớm, người xưa đã quan sát được quy luật tự nhiên và vận dụng chúng vào đời sống, trong đó có việc xác định những mốc thời gian quan trọng trong năm.

Theo dòng lặp lại của quỹ đạo Trái đất – Mặt trăng, những ngày như mồng Một, ngày Rằm, Tết Nguyên đán, Rằm tháng Bảy (xá tội vong nhân), ngày giỗ của người đã khuất và đặc biệt là ngày 23 tháng Chạp đều được xác lập ổn định qua năm tháng. Tháng sau, năm sau, đến đúng ngày đó, quỹ đạo thiên thể lại lặp lại tương ứng.

Theo quan niệm của cổ nhân, ngày 23 tháng Chạp được coi là ngày “mở cổng trời”, tức thời điểm mà Mặt trời – Mặt trăng – Trái đất nằm trên một quỹ đạo nhất định. Từ đó hình thành niềm tin rằng nếu làm lễ đúng ngày, việc “chầu Trời” của Táo quân mới trọn vẹn. Nếu thực hiện lệch ngày, thì theo cách diễn giải dân gian, “cổng trời” chưa mở.

Theo quan niệm của cổ nhân, ngày 23 tháng Chạp được coi là ngày “mở cổng trời”. Ảnh: Nguyễn Hà Linh.

Vì sao phải cúng ông Công ông Táo trước 12h?

Không chỉ quan trọng về ngày tháng, thời điểm cúng ông Công ông Táo cũng được người Việt đặc biệt coi trọng. Việc hoàn tất lễ cúng trước 12h ngày 23 tháng Chạp không đơn thuần là một quy ước mang tính hình thức, mà gắn với nhiều tầng ý nghĩa trong tín ngưỡng dân gian, quan niệm thời gian và nhịp sống truyền thống.

Theo dân gian, ngày 23 tháng Chạp là ngày Táo quân lên chầu trời. Ông Công ông Táo, vị thần cai quản bếp núc, giữ lửa gia đình và ghi nhận nếp sống, đạo đức của từng nhà, sẽ cưỡi cá chép lên thiên đình để tâu trình với Ngọc Hoàng những việc đã diễn ra trong năm. Hành trình này được tin là diễn ra vào buổi trưa, vì vậy lễ tiễn cần tiến hành trước thời khắc đó để các ngài “kịp giờ” lên đường.

Bên cạnh đó, mốc 12h còn được xem là ranh giới âm dương trong ngày. Trong tư duy phương Đông, buổi sáng là thời điểm dương khí thịnh vượng, thích hợp cho các nghi lễ tiễn đưa, cầu mong điều lành. Sau giờ Ngọ, dương khí giảm dần, âm khí tăng lên, không còn được coi là thời điểm cát lành để thực hiện cúng lễ. Do vậy, nhiều gia đình kiêng cúng ông Công ông Táo sau 12 giờ trưa, dù vẫn là cùng ngày Âm lịch.

Thời điểm trước 12h cũng phù hợp với nhịp sinh hoạt truyền thống của cư dân nông nghiệp xưa. Buổi sáng là lúc bếp lửa đỏ, các thành viên trong gia đình quây quần, việc sửa soạn lễ cúng diễn ra trong không khí trang nghiêm và ấm cúng. Cúng sớm vì thế được xem là cách tiễn Táo quân chu đáo, thể hiện sự kính trọng đối với vị thần đã gắn bó với mái nhà suốt một năm.

Ở góc độ tâm lý văn hóa, lễ cúng trước 12h còn giúp gia đình an tâm bước vào những ngày cuối năm. Sau khi tiễn ông Công ông Táo, người Việt chính thức bắt tay vào dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị Tết với tâm thế nhẹ nhõm, như đã khép lại những việc cũ của năm qua.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nhiều gia đình có thể linh hoạt cúng sớm hơn một vài ngày hoặc thực hiện vào buổi sáng sớm ngày 23 tháng Chạp để phù hợp điều kiện sinh hoạt. Tuy nhiên, quan niệm “cúng ông Công ông Táo trước 12h trưa” vẫn được duy trì phổ biến, như một cách gìn giữ nét đẹp truyền thống và thể hiện sự trân trọng đối với tín ngưỡng dân gian đã bền bỉ song hành cùng đời sống người Việt qua nhiều thế hệ.