Tập tính động vật

Sự gắn kết giữa người và chó bền chặt. Ảnh minh họa: Pexels/ Adem Kömürcü

Bất kỳ người nuôi chó nào cũng sẽ mô tả rằng giữa họ và thú cưng của mình có mối quan hệ thân thiện và trung thành.

Nhà động vật học người Áo Konrad Lorenz đã thảo luận về tập tính này trong cuốn Người gặp chó (1949). Ông mô tả tập tính của chó và các loài thú cưng khác căn bản là bẩm sinh, “hoạt động bản năng”, trái với tập tính học được qua điều kiện hóa.

Lorenz đề xuất rằng tập tính ăn sâu này giúp loài của động vật tồn tại. Ví dụ, lòng trung thành của chó nhà đối với chủ nhân xuất phát từ tập tính tự nhiên ở tổ tiên hoang dã của nó, đó là trung thành với con đầu đàn vì điều này có lợi cho việc săn mồi thành công và an toàn.

Thí nghiệm thực địa

Lorenz không phải người duy nhất đề ra lý thuyết này. Các nhà sinh học khác gồm Karl von Frisch (người Áo) và Nikolaas Tinbergen (người Hà Lan) đã nghiên cứu động vật trong môi trường tự nhiên của chúng. Trước đó, đa số công trình nghiên cứu tập tính động vật diễn ra trong phòng thí nghiệm hoặc môi trường nhân tạo, nên tập tính quan sát được không hoàn toàn tự nhiên.

Nghiên cứu động vật trong môi trường tự nhiên có những thách thức riêng, đặc biệt khi lập ra những thí nghiệm chính xác có khả năng lặp lại, để những phát hiện có thể được công nhận là sự thật chứ không phải giai thoại.

Năm 1902, nhà côn trùng học người Mỹ William Morton Wheeler đã đặt ra từ “tập tính học” để gọi ngành nghiên cứu khoa học về tập tính động vật. Các nhà tập tính học tìm hiểu động vật trong môi trường sống tự nhiên của chúng, kết hợp các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm với thực địa để mô tả một tập tính của động vật trong mối tương quan với sinh thái, sự tiến hóa và di truyền của nó.

Trong những hoàn cảnh nhất định, động vật sẽ có đáp ứng tập tính có thể dự đoán trước, gọi là “kiểu hành động cố định”. Kiểu hành động này đặc trưng cho loài, được lặp lại giống nhau mọi lúc và không bị ảnh hưởng bởi kinh nghiệm.

Những kích thích với tập tính có tính chuyên biệt cao và có thể liên quan đến màu sắc, họa tiết, âm thanh. Ví dụ, cá gai đực đáp lại hung hăng khi con đực khác xâm phạm vùng nước của nó. Các nhà tập tính học cho rằng điều này được kích thích bởi việc nhìn thấy phần bụng màu hồng của con đực.

Nikolaas Tinbergen khám phá ra rằng một số kích thích nhân tạo hoạt động tốt hơn kích thích thật. Ông đã tìm hiểu tập tính của mòng bể bạc non: chúng mổ vào chấm màu đỏ trên mỏ của mòng bể bố mẹ để bố mẹ nhả đồ ăn ra.

Ông thấy rằng mòng bể bạc non cũng sẽ mổ vào mô hình mỏ mòng bể, nhưng khi được đưa cho một cây bút chì thon hẹp màu đỏ với ba sọc trắng ở đuôi, mòng bể bạc non mổ vào cây bút chì thậm chí còn mãnh liệt hơn. Tinbergen gọi đây là “tác nhân kích thích lạ thường”, cho thấy con người có thể thao túng tập tính bản năng của động vật.