Đầu tháng 3, hàng loạt máy bay không người lái của Iran đã tấn công 3 trung tâm dữ liệu của AWS (Amazon Web Services) tại UAE. Dịch vụ đám mây tê liệt khiến khoảng 300.000 người bán không thể xử lý đơn hàng. Hệ thống ngân hàng, gọi xe và thương mại điện tử xuyên biên giới đều bị ảnh hưởng.
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, một cuộc tấn công quân sự nhằm thẳng vào nhà cung cấp điện toán đám mây quy mô lớn. Sự kiện giáng đòn nặng nề vào tham vọng của các quốc gia Trung Đông trong việc biến vùng sa mạc thành trung tâm AI toàn cầu.
Đồng thời, nó càng củng cố quyết tâm của các tập đoàn công nghệ lớn trong việc tìm kiếm địa điểm đặt hạ tầng điện toán nằm ngoài tầm với của các cuộc tấn công mặt đất.
Từ sa mạc đến không gian
Tháng 11/2025, Google công bố khởi động dự án SolarCatch. Kế hoạch của gã khổng lồ công nghệ Mỹ là xây dựng mạng lưới vệ tinh trang bị chip TPU tùy chỉnh, khắc phục giới hạn năng lượng và làm mát của trung tâm dữ liệu trên mặt đất. Google sẽ hợp tác với công ty dữ liệu vệ tinh Planet để phóng 2 vệ tinh nguyên mẫu vào năm 2027.
Chỉ sau đó một tháng, WSJ đưa tin Blue Origin của tỷ phú Jeff Bezos đã âm thầm phát triển trung tâm dữ liệu ngoài không gian. Nhà sáng lập Amazon dự đoán trong 10-20 năm tới, nhân loại sẽ xây dựng các trung tâm dữ liệu quy mô khổng lồ ngoài vũ trụ.
 |
| Việc xây dựng và vận hành trung tâm dữ liệu trên mặt đất rất tốn kém. Ảnh: Bloomberg. |
"Những cụm máy chủ này được xây dựng tốt hơn trong không gian vì có nguồn năng lượng mặt trời hoạt động trong mọi điều kiện thời tiết", Bezos nói.
SpaceX của Elon Musk cũng đã nộp đơn xin phép phóng tới một triệu vệ tinh để xây mạng lưới trung tâm dữ liệu trên quỹ đạo tầm thấp. Đầu tháng 2, thương vụ SpaceX mua lại xAI được định giá 1.250 tỷ USD và được giới quan sát xem như bước chuẩn bị để CEO Tesla kiểm soát hạ tầng điện toán ngoài không gian.
Ngoài vũ trụ rộng lớn, vệ tinh nhận ánh sáng mặt trời gần như liên tục, không phụ thuộc vào lưới điện. Bản thân không gian là "kho lạnh tự nhiên" khổng lồ, cho phép bức xạ nhiệt trực tiếp vào môi trường nhiệt độ dưới 0 độ C. Một trung tâm dữ liệu trên mặt đất có thể tiêu tốn hàng chục triệu USD mỗi năm chỉ riêng cho điện và nước.
Bên cạnh đó, giữa giai đoạn bất ổn địa chính trị, những hệ thống điện toán cũng trở thành mục tiêu tấn công của hai phía. Với tiềm lực tài chính lớn, những big-tech này đang tìm cách mang máy chủ khổng lồ của mình ra khỏi trái đất, hạn chế một phần rủi ro.
Lời giải cho hạ tầng tương lai
Bart, nhà sáng lập Aetherflux, nhận định xây trung tâm dữ liệu trên mặt đất từ lúc nối điện đến khi vận hành mất 5-8 năm. Trong khi đó, máy chủ vệ tinh giống như "sản xuất hàng loạt ô tô trên dây chuyền lắp ráp".
Trung Quốc không đứng ngoài cuộc đua này. Cuối năm 2025, Ủy ban Khoa học và Công nghệ Bắc Kinh đề xuất lộ trình 3 giai đoạn. 2025-2027 họ tập trung đột phá về cấp điện và tản nhiệt cho vệ tinh. Giai đoạn 2028-2030 giải quyết bài toán lắp ráp trên quỹ đạo. 2031-2035, quốc gia này sẽ sản xuất và phóng hàng loạt vệ tinh để xây trung tâm dữ liệu vũ trụ quy mô lớn hơn một gigawatt.
 |
| Trung tâm dữ liệu dưới nước có thể giúp tiết kiệm hàng triệu USD chi phí điện năng. Ảnh: Techcrunch. |
Thách thức lớn nhất vẫn là chi phí phóng. Theo báo cáo dự án SunCatch của Google, chi phí cần giảm xuống dưới 200 USD/kg vật liệu mới đủ tính khả thi. Hiện tại, Falcon 9 vẫn ở mức 2.000 USD/kg sản phẩm.
Song song với vũ trụ, đáy biển cũng nổi lên như một hướng đi đầy tiềm năng. Nước biển cung cấp nguồn làm mát khổng lồ, miễn phí và ổn định. Trong khi 40% điện năng trung tâm dữ liệu truyền thống dùng để làm mát, các cơ sở dưới biển gần như không tốn khoản chi phí này.
Ngoài ra, gần 50% dân số thế giới sống trong phạm vi 200 km tính từ bờ biển, do đó việc đặt dữ liệu dưới đáy biển giúp giảm độ trễ xuống mức tối thiểu.
Giải pháp khả thi
Tháng 11/2023, công ty Hylanxin của Trung Quốc xây dựng trung tâm dữ liệu dưới nước thương mại đầu tiên thế giới tại vùng biển Lingshui, thuộc tỉnh Hải Nam. Cơ sở này chính thức vận hành vào tháng 3/2025. Sau khi hoàn chỉnh 100 mô-đun, dự án sẽ tiết kiệm 122 triệu kWh điện, 68.000 m vuông đất và 105.000 tấn nước ngọt mỗi năm so với trung tâm dữ liệu truyền thống cùng quy mô.
 |
| Nhiều công ty tìm đến giải pháp đặt trung tâm dữ liệu dưới biển. Ảnh: Bloomberg. |
Tháng 2 năm nay, Trung tâm Dữ liệu ngầm Thượng Hải Lingang đi vào hoạt động, là dự án thí điểm đầu tiên thế giới kết nối trực tiếp với điện gió ngoài khơi. Dự án tiết kiệm 22,8% điện năng, 100% nước và hơn 90% diện tích đất, với hệ số hiệu quả năng lượng PUE duy trì ổn định ở mức 1,15.
Thách thức kỹ thuật với trung tâm dữ liệu dưới biển là áp suất cao và môi trường ăn mòn mạnh. Các công ty như Zhongtian Technology và Hengtong Optic-Electric đã ra mắt vỏ chịu áp lực mới, triển khai được ở độ sâu 50 mét với khả năng chống ăn mòn kéo dài tới 25 năm. Invt và Sungrow đã cung cấp hệ thống UPS chuyên dụng cho tàu ngầm với tỷ lệ hỏng hóc chỉ 0,02 lần/năm và hiệu suất chuyển đổi vượt 98%.
Cuộc dịch chuyển hạ tầng điện toán lên vũ trụ và xuống đáy biển không chỉ là bài toán kỹ thuật. Nó đang định hình lại bản đồ công nghệ toàn cầu, khi những trung tâm kỹ thuật đóng vai trò ngày càng lớn trog cuộc sống và dễ dàng trở thành mục tiêu tấn công trong các xung đột.
Những câu hỏi chúng ta phải đối mặt trong thế giới AI
Chúng ta có rất nhiều câu hỏi về thế giới AI, mà đó đều là những nghi hoặc không dễ có ngay đáp án.
Cuốn sách Thời đại AI - Và tương lai loài người chúng ta trình bày cách AI làm thay đổi mối quan hệ của chúng ta với tri thức, chính trị và xã hội. Mục tiêu tối thượng của cuốn sách này là giải thích về AI và cung cấp cho độc giả những câu hỏi mà chúng ta sẽ phải đối mặt trong những năm tới lẫn bộ công cụ để bắt đầu trả lời chúng.
