Bức tranh Đêm đầy sao (Cây bách và làng) của Van Gogh. Ảnh: wikipedia

Khi nghệ thuật chiến thắng bệnh điên

Những vực thẳm chóng mặt được Jean-Francois Millet mở ra trong Buổi săn chim (La Chasse aux oiseaux), Gustave Courbet trong Thủy triều xuống ở Trouville (Marée basse à Trouville) đã cho thấy nguồn cảm hứng hư ảo mà sau này đạt đến tột đỉnh trong các trào lưu Tượng trưng và Biểu hiện. Tuy nhiên, với Đêm đầy sao của Van Gogh, chính bản thân chất liệu hội họa dường như đã dệt nên một tấm lưới hoang tưởng trong ánh sáng của bầu trời.

Lưu đày nơi màn đêm vô tận

Provence tháng 6, đêm êm dịu và tỏa hương thơm. Từ cửa sổ nhà thương điên Saint-Paul-de-Mausole, nơi tự Vincent yêu cầu vào ở, ông mơ màng trước những “hòn đảo nơi bầu trời cuồng nhiệt mở ra cho những người chèo thuyền”! Cách đó một quãng, làng Saint-Rémy chưa chìm vào giấc ngủ nhưng những ánh đèn bị lu mờ dưới ánh sáng rực rỡ của bầu trời.

Nơi chân trời, dãy Alpilles chìm vào vòm trời mênh mông; ở tiền cảnh, hình dáng cao vút như đang nhảy múa của một cây bách âm u vươn lên đối đầu với cuộn sóng sao khổng lồ khuấy động bầu trời dày đặc mây.

Cuối cùng, ở góc trên bên phải là vầng trăng sáng chói với kích cỡ phóng đại. Đó chính là nguồn dung dưỡng cho sức sáng tạo của họa sĩ; tiếp đó, ông tái hiện chúng dựa vào ấn tượng để lại thay vì trí nhớ.

Phá tan sự đe dọa của bóng tối

Kỹ thuật chồng màu ở bức tranh rất dễ nhận biết. Chồng các lớp chất liệu lên nhau, Van Gogh đi những nét cọ mạnh và rõ ràng ẩn chứa sự dữ dội, phết những màu sắc có nhiệm vụ truyền tải sức mạnh của cảm xúc. Cuộc xung đột trong vũ trụ giữa màu xanh và màu vàng thổi sinh khí vào gần như toàn bộ bề mặt tác phẩm, ngoại trừ khối hình cây bách, được xử lý theo thang màu đi từ xanh lục sẫm đến đen.

Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ, không một khoảng không gian nào thoát khỏi ánh sáng lờ mờ từ những ngôi sao, điều này chứng minh rằng logic của những tâm hồn đau khổ có thể tự dung hòa được tất cả những sự đối lập.

Ý tưởng thiên tài

Cây bách cao ở tiền cảnh đâm thẳng tới những ngôi sao, giống như tháp chuông của nhà thờ Saint-Rémy ở phía xa xa. Từ ngôi làng, nhiều khung cửa sổ dường như phản chiếu ánh sáng của những vì tinh tú cuộn xoáy.

Vào năm 1886, một nhà thơ trẻ, bản thân cũng có một số phận ngắn ngủi và đau đớn trên trần thế, đã công bố một trong những sáng tác đẹp đẽ nhất của mình – tập thơ *Illuminations (Thần cảm)*¹: “Tôi căng những sợi dây từ gác chuông này đến gác chuông kia, những tràng hoa từ cửa sổ này đến cửa sổ kia, những sợi xích vàng từ ngôi sao này đến ngôi sao kia, và tôi khiêu vũ”². Phải chăng Van Gogh đã đọc Rimbaud?

--------------------

1. Tập thơ nổi tiếng nhất của nhà thơ người Pháp Arthur Rimbaud, một trong những người sáng lập trường phái thơ Tượng trưng (symbolisme). Tập thơ này đôi khi được biết dưới cái tên Illuminations. Khi bỏ mạo từ “Les”, “illuminations” trong tiếng Anh chỉ hình tô màu rực rỡ để trang trí cho một cuốn sách; ở đây có lẽ tác giả chơi đùa với ý nghĩa này. (HĐ)

2. Trích bài “autre Phrases” (Những nhóm từ khác). (HĐ)