'Ván cờ' Bắc Cực của Mỹ, Nga, Trung

Cuộc tranh luận xoay quanh Bắc Cực đang nóng lên hơn bao giờ hết, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tục khẳng định Greenland cần trở thành một phần lãnh thổ của Mỹ.

Dù yêu sách này nhằm thâu tóm một vùng đất thuộc chủ quyền của một trong những đồng minh thân cận và đáng tin cậy nhất của Washington khiến thế giới không khỏi sửng sốt, song trên thực tế, cuộc đua giành ảnh hưởng ở Bắc Cực đã âm thầm diễn ra suốt nhiều thập kỷ.

Và trong một thời gian dài, Nga là bên đang chiếm ưu thế.

Không thể phủ nhận, Moscow đã xây dựng được vị thế áp đảo tại khu vực Bắc Cực. Nga kiểm soát khoảng một nửa diện tích đất liền và một nửa vùng đặc quyền kinh tế trên biển nằm phía bắc Vòng Bắc Cực. Khoảng 2/3 dân số sinh sống tại Bắc Cực hiện ở trên lãnh thổ Nga.

Sức mạnh quân sự Bắc Cực của Nga

Trong nhiều thập kỷ qua, Nga không ngừng mở rộng dấu ấn quân sự tại Bắc Cực, đầu tư mạnh mẽ vào các căn cứ mới cũng như nâng cấp những cơ sở hiện có.

Theo Quỹ Simons - một tổ chức phi lợi nhuận của Canada chuyên theo dõi an ninh Bắc Cực và giải trừ hạt nhân - hiện có 66 căn cứ quân sự cùng hàng trăm cơ sở và tiền đồn quốc phòng rải rác khắp khu vực Bắc Cực mở rộng.

Dữ liệu công khai và nghiên cứu của Quỹ Simons cho thấy, trong số đó có 30 căn cứ nằm trên lãnh thổ Nga và 36 căn cứ thuộc các quốc gia NATO có lãnh thổ Bắc Cực: 15 ở Na Uy (bao gồm một căn cứ của Anh), 8 ở Mỹ, 9 ở Canada, 3 tại Greenland và 1 ở Iceland.

Nga sở hữu ít nhất 30 căn cứ trong tổng số hơn 60 căn cứ quân sự lớn và hàng trăm cơ sở quốc phòng tại Bắc Cực. Đồ họa: CNN.

Dù không phải mọi căn cứ đều có quy mô và năng lực tương đương, các chuyên gia cho rằng Nga hiện chưa thể sánh ngang NATO về tổng thể sức mạnh quân sự, song quy mô hiện diện quân sự của Moscow, cùng tốc độ mở rộng nhanh chóng trong những năm gần đây, vẫn là những mối quan tâm lớn với NATO.

Viện Nghiên cứu Quốc phòng Hoàng gia Anh (RUSI) nhận định Nga đã đầu tư đáng kể tiền bạc và nguồn lực để hiện đại hóa hạm đội tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân - trụ cột sức mạnh quân sự của nước này tại Bắc Cực.

Song song đó, trong bối cảnh tiếp tục tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine, Nga cũng tăng cường năng lực radar, máy bay không người lái và tên lửa.

Tuy nhiên, không phải lúc nào bức tranh Bắc Cực cũng căng thẳng như hiện nay. Trong nhiều năm sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, đây từng là một trong số ít khu vực mà Nga và phương Tây có thể hợp tác.

Hội đồng Bắc Cực, được thành lập năm 1996, nhằm kéo Nga xích lại gần hơn với bảy quốc gia Bắc Cực còn lại, thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực như đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu và bảo vệ quyền lợi của người bản địa.

Tàu tuần dương tên lửa dẫn đường Marshal Ustinov của Hải quân Nga tham gia cuộc tập trận ở Biển Barents (Nga) năm 2022. Ảnh: Bộ Quốc phòng Nga.

Đã có thời điểm các bên thậm chí tìm cách phối hợp về an ninh, khi Nga tham dự hai cuộc họp cấp cao của Diễn đàn Tham mưu trưởng Quốc phòng Bắc Cực.

Song sau đó, hầu hết các hình thức hợp tác bị đình chỉ, và quan hệ giữa Nga với phương Tây rơi xuống mức thấp nhất kể từ thời hậu Chiến tranh Lạnh, đặc biệt sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine năm 2022.

Việc Phần Lan và Thụy Điển gia nhập NATO trong các năm 2023 và 2024 đã khiến Bắc Cực gần như bị chia đôi: một nửa nằm dưới sự kiểm soát của Nga, nửa còn lại thuộc NATO.

Mỹ, Trung Quốc và “ván cờ Bắc Cực”

Tổng thống Donald Trump nhiều lần khẳng định Mỹ “cần” Greenland vì lý do an ninh quốc gia, viện dẫn tham vọng ngày càng rõ rệt của Nga và Trung Quốc tại Bắc Cực. Ông cho rằng Đan Mạch - quốc gia có chủ quyền đối với hòn đảo lớn nhất thế giới - không đủ năng lực để bảo vệ Greenland trước các mối đe dọa này.

Dù không phải quốc gia Bắc Cực, Trung Quốc cũng không giấu sự quan tâm. Năm 2018, Trung Quốc tuyên bố là “quốc gia cận Bắc Cực” và đưa ra sáng kiến “Con đường tơ lụa vùng cực” cho vận tải biển qua khu vực này.

Năm 2024, Trung Quốc và Nga tiến hành một cuộc tuần tra chung tại Bắc Cực, nằm trong khuôn khổ hợp tác ngày càng sâu rộng giữa hai nước.

Tuy nhiên, an ninh không phải là lý do duy nhất khiến Bắc Cực trở thành tâm điểm chú ý. Khu vực này đang biến đổi nhanh hơn bất kỳ nơi nào khác trên Trái đất khi khủng hoảng khí hậu ngày càng trầm trọng, với tốc độ ấm lên cao gấp khoảng 4 lần mức trung bình toàn cầu.

Băng biển đang tan chảy với tốc độ chóng mặt. Trong khi các nhà khoa học cảnh báo điều này có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho hệ sinh thái và sinh kế của người dân địa phương, nhiều ý kiến lại cho rằng băng tan có thể mở ra cơ hội kinh tế khổng lồ, đặc biệt trong khai khoáng và vận tải biển.

Băng biển tan chảy đang mở lối cho các tuyến hàng hải Bắc Cực, giúp Tuyến Hàng hải Phương Bắc rút ngắn thời gian vận chuyển Á - Âu. Đồ họa: CNN.

Hai tuyến hàng hải từng gần như không thể khai thác cách đây hai thập kỷ nay đang dần mở ra nhờ băng tan, dù giới nghiên cứu và các tổ chức môi trường cảnh báo việc đưa các đội tàu lớn vào môi trường nguyên sơ, xa xôi và nguy hiểm này chẳng khác nào “thảm họa sinh thái và nhân đạo đang chờ bùng phát”.

Tuyến Hàng hải Phía Bắc, chạy dọc bờ biển phía bắc của Nga, và Tuyến Tây Bắc, ôm theo bờ bắc Bắc Mỹ, đã gần như không còn băng trong cao điểm mùa hè kể từ cuối những năm 2000.

Tuyến Hàng hải Phía Bắc giúp rút ngắn thời gian vận chuyển giữa châu Á và châu Âu xuống còn khoảng hai tuần, chỉ bằng một nửa so với tuyến truyền thống qua kênh đào Suez.

Dù từng được Liên Xô sử dụng để tiếp cận và tiếp tế cho các khu vực xa xôi, song do nhiều thách thức, tuyến đường này trước đây không được coi là lựa chọn khả thi cho vận tải quốc tế. Điều đó thay đổi từ đầu những năm 2010, khi điều kiện băng tan thuận lợi hơn, khiến số chuyến tàu tăng từ vài chuyến mỗi năm lên khoảng 100 chuyến.

Sau năm 2022, Nga đẩy mạnh khai thác tuyến này để vận chuyển dầu khí sang Trung Quốc, trong bối cảnh các lệnh trừng phạt khiến nước này mất đi thị trường châu Âu.

Tương tự, Tuyến Tây Bắc cũng ngày càng khả thi, với số chuyến xuyên tuyến tăng từ vài chuyến mỗi năm đầu những năm 2000 lên tới 41 chuyến vào năm 2023.

Trong tương lai, thậm chí một tuyến đường thứ ba đi thẳng qua Bắc Cực, băng qua Bắc Cực địa lý, cũng có thể hình thành. Tuy nhiên, mức độ băng tan cần thiết cho kịch bản này sẽ kéo theo những hậu quả đáng báo động: đẩy nhanh quá trình nóng lên toàn cầu, làm gia tăng thời tiết cực đoan và tàn phá các hệ sinh thái quý giá.

Kho báu khoáng sản và những giới hạn khắc nghiệt

Về khai khoáng, băng tan có thể làm lộ ra những vùng đất trước đây không thể tiếp cận. Đặc biệt, Greenland được đánh giá là điểm nóng tiềm năng với trữ lượng than đá, đồng, vàng, các nguyên tố đất hiếm và kẽm, theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Đan Mạch và Greenland.

Dù có hơn 1.100 điểm mỏ được xác định, Greenland hiện chỉ có 2 mỏ đang hoạt động và 8 giấy phép khai thác. Biểu đồ: CNN.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng việc khai thác khoáng sản tại Greenland sẽ vô cùng khó khăn và tốn kém, bởi phần lớn các mỏ nằm ở những khu vực hẻo lánh phía trên Vòng Bắc Cực, nơi có lớp băng dày tới hơn 1,6 km và chìm trong bóng tối suốt phần lớn thời gian trong năm.

Ông Malte Humpert, nhà sáng lập kiêm nghiên cứu viên cao cấp của Viện Bắc Cực, nói với CNN rằng ý tưởng Mỹ có thể dễ dàng khai thác các nguồn tài nguyên này “hoàn toàn điên rồ”.

Dù thời gian gần đây ông Trump nhấn mạnh yếu tố an ninh khi nói về Greenland, cựu cố vấn an ninh quốc gia Mỹ Mike Waltz từng tiết lộ với Fox News năm 2024 rằng sự quan tâm của chính quyền Mỹ đối với Greenland thực chất còn xoay quanh “khoáng sản chiến lược” và “tài nguyên thiên nhiên”.