Tự do ngôn luận trên không gian mạng không phải ‘quyền vô giới hạn’

Ranh giới nào giữa quyền tự do ngôn luận và trách nhiệm pháp lý trên không gian mạng xã hội? Quyền tự do ngôn luận được pháp luật quy định thế nào? Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính pháp, Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội - chia sẻ quan điểm, dẫn quy định pháp luật về chủ đề này.

Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính pháp, Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội. Ảnh: Văn phòng Luật sư Chính pháp.

“Mọi quyền tự do đều gắn với trách nhiệm pháp lý”

- Thưa ông, hiện nay trên không gian mạng xuất hiện tình trạng phát ngôn mang tính quy kết, kết luận một cá nhân hoặc tổ chức có hành vi vi phạm pháp luật khi chưa có phán quyết của cơ quan có thẩm quyền. Ông nhìn nhận vấn đề này thế nào?

- Hiến pháp và pháp luật Việt Nam bảo đảm và bảo vệ quyền tự do ngôn luận, tự do bày tỏ quan điểm thái độ ý kiến của mình đối với các vấn đề xã hội. Tuy nhiên, quyền tự do ngôn luận theo pháp luật Việt Nam cũng phải đặt trong giới hạn, khuôn khổ pháp luật, trên cơ sở tôn trọng các quyền cơ bản công dân và tôn trọng trật tự an toàn xã hội, lợi ích của cộng đồng.

Thời gian qua có thực tế đáng lo ngại là một bộ phận người sử dụng mạng xã hội đang hiểu chưa đúng về quyền tự do ngôn luận. Họ quy kết, buộc tội người khác, xúc phạm, sỉ nhục người khác trên không gian mạng, ảnh hưởng nếp sống văn minh, môi trường văn hóa và tác động trực tiếp đến nhiều nạn nhân được nhắc tới trên mạng xã hội.

Đây là cách sử dụng quyền tự do ngôn luận không phù hợp, có thể xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức; đồng thời gây ảnh hưởng trật tự, an toàn xã hội và làm suy giảm niềm tin của cộng đồng vào các cơ quan tư pháp.

Trong Nhà nước pháp quyền, việc xác định một người có phạm tội hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng trên cơ sở điều tra, truy tố, xét xử theo trình tự luật định.

TS.LS Đặng Văn Cường

Cần phải nhận thức rõ rằng, mạng xã hội không phải “vùng đất ngoài pháp luật”. Mọi hành vi trên không gian mạng đều phải tuân thủ các quy định của pháp luật, trong đó có pháp luật về an ninh mạng, pháp luật về dân sự, hành chính và hình sự.

Không nên vì thiếu hiểu biết, thiếu kỹ năng hoặc coi thường pháp luật, coi thường danh dự nhân phẩm uy tín của người khác, đề cao cảm xúc cá nhân để quy kết, sỉ nhục, xúc phạm người khác trên không gian mạng, đưa những thông tin bị cấm trên không gian mạng rồi phải đối mặt hậu quả pháp lý nghiêm trọng.

- Quyền tự do ngôn luận được pháp luật Việt Nam quy định thế nào, thưa ông?

- Quyền tự do ngôn luận là một trong những quyền cơ bản của công dân được Hiến pháp ghi nhận. Điều 25 Hiến pháp năm 2013 quy định công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình theo quy định của pháp luật.

Đây là quyền cơ bản được bảo đảm trong suốt chiều dài lịch sử, thể hiện sự tiến bộ của xã hội, đặc biệt là tự do thông tin, tiếp cận thông tin trên không gian mạng trong bối cảnh kết nối toàn cầu ngày nay.

Ngoài hiến pháp, có rất nhiều văn bản quy phạm pháp luật ở dạng luật do Quốc Hội ban hành quy định quyền tự do ngôn luận như: Luật Báo chí, Luật Tiếp cận thông tin, Luật Giao dịch điện tử, Luật An toàn thông tin mạng, Luật Công nghiệp công nghệ số, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Trẻ em, Luật An ninh mạng…

Mỗi văn bản quy phạm pháp luật có những quy định khác nhau về quyền và nghĩa vụ của công dân trong các mối quan hệ xã hội, để đảm bảo tối đa quyền làm chủ, quyền tiếp cận thông tin, quyền bày tỏ thái độ quan điểm của mình đối với những vấn đề xã hội.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng là quốc gia tham gia Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR), trong đó ghi nhận quyền tự do biểu đạt của cá nhân.

Nếu không đủ kỹ năng cần thiết, nhận thức chưa đầy đủ về pháp luật hoặc suy thoái về tư tưởng đạo đức, đề cao cái tôi mà xem nhẹ giá trị, quyền lợi của người khác, coi thường pháp luật, sẽ phải trả giá đắt bằng chế tài của pháp luật.

TS.LS Đặng Văn Cường

Tuy nhiên, điểm rất quan trọng cần nhấn mạnh là mọi quyền tự do đều gắn với trách nhiệm pháp lý.

Quyền tự do ngôn luận không đồng nghĩa quyền được nói bất cứ điều gì, ở bất kỳ đâu, bằng bất kỳ cách thức nào mà không phải chịu trách nhiệm.

Quyền ngôn luận của chủ thể này sẽ bị giới hạn bởi quyền được bảo vệ danh dự nhân phẩm uy tín của chủ thể khác.

Việc bày tỏ quan điểm thái độ ý kiến của mình đối với những vấn đề xã hội, thực hiện quyền tự do ngôn luận không được xâm phạm và các quyền khác của công dân, không được lợi dụng để xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Mọi người đều có quyền phát ngôn, kể cả phát ngôn trên không gian mạng, bằng tài khoản mạng xã hội nhưng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung thông tin, nội dung phát ngôn của mình.

Nếu phát ngôn sai sự thật hoặc sử dụng ngôn ngữ là công cụ để công kích, tấn công người khác trên không gian mạng, họ phải trả giá bằng chế tài của pháp luật.

Điều 29 ICCPR cũng khẳng định việc thực hiện các quyền và tự do phải chịu những hạn chế nhất định do pháp luật quy định nhằm tôn trọng quyền, danh dự của người khác, bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, sức khỏe hoặc đạo đức xã hội.

Bất kỳ quốc gia nào cũng quy định giới hạn của quyền tự do ngôn luận, tự do biểu đạt quan điểm thái độ của mình đối với những vấn đề xã hội. Nếu quyền này bị lợi dụng, lạm dụng, biến thành vũ khí để tấn công người khác hoặc đưa ra luận điệu xuyên tạc, bịa đặt gây nhiễu loạn thông tin, ảnh hưởng môi trường văn hóa, người vi phạm sẽ bị xử lý.

Pháp luật Việt Nam cũng đặt ra những giới hạn cần thiết để bảo vệ các lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân trong quá trình thực hiện quyền tự do ngôn luận.

Hậu quả của việc tự biến mình thành “cơ quan xét xử”

- Theo ông, đâu là giới hạn của quyền tự do ngôn luận trên không gian mạng?

- Có thể nhìn nhận giới hạn của quyền tự do ngôn luận ở một số nhóm hành vi.

Thứ nhất, không được lợi dụng quyền tự do ngôn luận để xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác.

Người ta có quyền khen, chê, góp ý, bày tỏ quan điểm, thái độ của mình đối với các vấn đề xã hội nhưng không có quyền quy kết và xúc phạm, không có quyền cáo buộc vô căn cứ, không có quyền “kết tội thay tòa”, không có quyền xâm phạm quyền nhân dân, quyền hình ảnh của người khác đã được pháp luật bảo vệ.

Việc tố cáo, khởi kiện, khiếu nại, tố giác tội phạm cũng phải trong khuôn khổ pháp luật, theo trình tự thủ tục luật định.

Việc phê bình, nhận xét, phản ánh thông tin là quyền của công dân, nhưng phải dựa trên sự thật khách quan, có căn cứ. Việc sử dụng những lời lẽ miệt thị, xúc phạm, bịa đặt, gán ghép người khác phạm tội hoặc có hành vi xấu xa khi không có căn cứ có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý.

Thứ hai, không được tự biến mình thành “cơ quan xét xử” trên mạng xã hội.

Trong Nhà nước pháp quyền, việc xác định một người có phạm tội hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng trên cơ sở điều tra, truy tố, xét xử theo trình tự luật định.

Tuy nhiên thực tế trên mạng xã hội cho thấy, khi cơ quan điều tra khởi tố 1 bị can nào đó và đăng thông tin, nhiều người đã tin ngay họ có tội, thậm chí quy kết buộc tội họ không thương tiếc, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của họ và thân nhân của họ, quy kết bạn bè, đồng nghiệp của họ cũng phạm tội, vi phạm pháp luật luật giống họ, đôi khi tạo ra những dư luận tiêu cực, đáng lo ngại.

Công dân có quyền đặt câu hỏi, bày tỏ quan điểm, đề nghị cơ quan chức năng làm rõ vụ việc, nhưng không nên tùy tiện tuyên bố cá nhân là “tội phạm”, “lừa đảo”, “tham nhũng” khi chưa có bản án có hiệu lực pháp luật.

Thứ ba, không được đưa thông tin sai sự thật, thông tin chưa được kiểm chứng gây hoang mang trong xã hội.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển, đặc biệt là sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo, deepfake, việc tạo dựng, chỉnh sửa, lan truyền thông tin giả đang trở thành nguy cơ lớn đối với an ninh thông tin.

Pháp luật đòi hỏi thông tin trên không gian mạng phải đúng sự thật, khách quan. Pháp luật nghiêm cấm hành vi đưa thông tin bịa đặt, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm danh dự nhân phẩm của người khác trên không gian mạng.

Cụ thể, Luật an ninh mạng sửa đổi 2025 quy định tại Điều 7 về các hành vi bị nghiêm cấm về an ninh mạng.

Nghị định 174/2026/NĐ-CP của Chính phủ về Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin cũng nêu những chế tài cụ thể với hành vi vi phạm trên không gian mạng.

Đối với hành vi vi phạm pháp luật về bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, trong đó có những hành vi đưa thông tin sai sự thật trên không gian mạng hoặc những hành vi khác vi phạm điều 7 Luật an ninh mạng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính theo các quy định về xử phạt vi phạm trong lĩnh vực thông tin và truyền thông, trong đó có Nghị định 174/2026/NĐ-CP ghi mức phạt có thể tới 50.000.000 đồng.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển, đặc biệt là sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo, deepfake, việc tạo dựng, chỉnh sửa, lan truyền thông tin giả đang trở thành nguy cơ lớn đối với an ninh thông tin. Ảnh: South China Morning Post.

- Trong trường hợp nghiêm trọng hơn, người vi phạm có thể bị xử lý hình sự về những tội danh nào?

- Nếu hành vi phát ngôn thiếu kiểm soát, đưa thông tin sai sự thật, xúc phạm danh dự nhân phẩm của người khác hoặc thực hiện hành vi bị cấm trên không gian mạng xâm phạm nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức hoặc gây hậu quả nghiêm trọng, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Tùy thuộc hành vi và hậu quả cụ thể, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về một số tội danh, trong đó có thể kể đến:

- Tội vu khống theo Điều 156 Bộ luật Hình sự: áp dụng đối với trường hợp bịa đặt hoặc loan truyền những điều biết rõ sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

- Tội làm nhục người khác theo Điều 155 Bộ luật Hình sự: áp dụng khi có hành vi xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người khác.

- Các hành vi đưa thông tin trái phép trên mạng có thể bị xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự nếu xâm phạm lợi ích được pháp luật bảo vệ, tùy nội dung, mục đích, hậu quả và tính chất của hành vi. Những tội danh này có hình phạt tới 5 năm tù, thậm chí có những tội danh hình phạt tới 7 năm tù.

Ngoài ra, người thực hiện hành vi đưa thông tin trái phép ở mức độ nghiêm trọng trên mạng xã hội còn phải bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi vi phạm pháp luật của mình gây ra đối với nạn nhân.

Bộ ba kỹ năng công dân cần có khi tham gia môi trường mạng

- Theo ông, người dân cần có kỹ năng gì khi tham gia môi trường mạng để tránh vi phạm pháp luật?

- Mỗi công dân khi tham gia không gian mạng cần xây dựng cho mình ba nhóm kỹ năng quan trọng. Nếu không đủ kỹ năng cần thiết, nhận thức chưa đầy đủ về pháp luật hoặc suy thoái về tư tưởng đạo đức, đề cao cái tôi mà xem nhẹ giá trị, quyền lợi của người khác, coi thường pháp luật, sẽ phải trả giá đắt bằng chế tài của pháp luật.

Cụ thể, các kỹ năng cần có để sử dụng mạng xã hội trong bối cảnh ngày nay có thể kể đến như:

Thứ nhất là kỹ năng kiểm chứng thông tin. Không chia sẻ thông tin chỉ vì thấy nhiều người đăng tải hoặc thông tin đó phù hợp cảm xúc, quan điểm cá nhân. Cần kiểm tra nguồn tin, thời điểm, tính xác thực trước khi bình luận hoặc chia sẻ.

Thứ hai là kỹ năng tranh luận văn minh. Có thể không đồng tình với một quan điểm, một cá nhân hoặc một chính sách nào đó, nhưng việc phản biện cần dựa trên lập luận, bằng chứng và ngôn ngữ phù hợp.

Thứ ba là ý thức trách nhiệm pháp lý. Mỗi tài khoản mạng xã hội đều gắn với chủ thể cụ thể. Không gian mạng lưu lại dấu vết điện tử, vì vậy việc nghĩ rằng “ẩn danh không chịu trách nhiệm” là nhận thức sai lầm.

Một kinh nghiệm cho thấy là không chia sẻ, đăng tải thông tin, hình ảnh khi ở độ hưng phấn cao, nguồn tin chưa được kiểm chứng hoặc trong trạng thái cảm xúc không tốt.

Mọi hành vi vội vàng, thiếu kiên nhẫn, không kiểm soát được cảm xúc hoặc thiếu hiểu biết pháp luật đều phải trả giá bằng tiền, thậm chí có thể tới 7 năm tù. Đó là cái giá rất đắt cho cái tôi kiêu ngạo, sự thiếu hiểu biết pháp luật hoặc ý thức coi thường pháp luật.

Một kinh nghiệm cho thấy là không chia sẻ, đăng tải thông tin, hình ảnh khi ở độ hưng phấn cao, nguồn tin chưa được kiểm chứng hoặc trong trạng thái cảm xúc không tốt.

TS.LS Đặng Văn Cường

- Cơ quan chức năng cần làm gì để nâng cao hiệu quả quản lý thông tin trên mạng xã hội?

- Quản lý không gian mạng cần được thực hiện trên nguyên tắc vừa bảo đảm quyền tự do ngôn luận của người dân, vừa bảo vệ an ninh, trật tự và quyền lợi hợp pháp của các chủ thể.

Theo tôi, cần tập trung một số giải pháp.

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, quản lý thông tin số để phù hợp sự phát triển nhanh chóng của công nghệ.

Thứ hai, tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật để người dân hiểu rằng tự do ngôn luận là quyền được pháp luật bảo vệ nhưng phải đi kèm trách nhiệm.

Thứ ba, nâng cao năng lực phát hiện, xử lý thông tin giả, thông tin sai sự thật; đồng thời tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý Nhà nước, doanh nghiệp cung cấp nền tảng và cộng đồng người sử dụng.

Thứ tư, cần chú trọng giáo dục kỹ năng số trong nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp để hình thành văn hóa ứng xử trên không gian mạng.

Mục tiêu của việc quản lý không phải hạn chế tiếng nói của người dân, mà là xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh, nơi quyền tự do biểu đạt được tôn trọng nhưng không bị lợi dụng để xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

Trước khi nhấn nút đăng tải một thông tin trên mạng xã hội, mỗi người cần tự đặt câu hỏi: Thông tin này có đúng sự thật không? Có xâm phạm quyền của người khác không? Và nếu phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, mình có sẵn sàng hay không?

Ý thức pháp luật của mỗi công dân chính là hàng rào quan trọng nhất để xây dựng không gian mạng văn minh, an toàn.