Truyện cổ tích được nhắc đến trong bài phát biểu của Tổng bí thư, Chủ tịch nước

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhắc đến loạt truyện cổ tích Việt Nam trong bài phát biểu chính sách tại Đại học Copenhagen (Đan Mạch). Ảnh: TTXVN.

Trong phát biểu chính sách tại Đại học Copenhagen nhân chuyến thăm cấp nhà nước tới Vương quốc Đan Mạch ngày 20/10, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhắc lại những câu chuyện cổ tích quen thuộc của hai dân tộc.

"Cô bé bán diêm của Đan Mạch cũng gần với Cô Tấm của Việt Nam. Một hạt đậu nhỏ có thể nảy mầm thành cả một thế giới. Một que diêm cháy trong đêm lạnh có thể mở ra cả một giấc mơ ấm áp. Những cổ tích Đan Mạch có nhiều điểm tương đồng với Sự tích cây vú sữa, Cây tre trăm đốt, Thánh Gióng của Việt Nam", Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhận định.

Lời chia sẻ của người đứng đầu Đảng và Nhà nước không chỉ thắt chặt tình hữu nghị giữa hai quốc gia mà còn mở ra góc nhìn sâu sắc về giá trị bền vững của kho tàng cổ tích.

Tấm Cám có hơn 500 phiên bản khắp thế giới

Theo công trình Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của GS Nguyễn Đổng Chi, Tấm Cám là một trong những motif truyện cổ tích phổ biến nhất trên thế giới.

Dẫn lại nghiên cứu của nhà cổ tích học Meletinsky trong cuốn Nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ (xuất bản tại Moscow năm 1958), GS Nguyễn Đổng Chi cho biết số phiên bản của truyện Tro Bếp (Cinderella - tên gọi nhân vật chính motif truyện Tấm Cám ở châu Âu) trên thế giới đã lên đến hơn 500 bản và thực tế có thể còn nhiều hơn nữa.

Cốt truyện về một cô gái mồ côi chịu sự chèn ép của mẹ con người dì ghẻ rồi thay đổi số phận nhờ sự giúp đỡ của các lực lượng siêu nhiên xuất hiện ở hầu hết châu lục. Tại Pháp và các nước châu Âu, câu chuyện lưu truyền qua hình tượng Tro Bếp hay Cô bé Lọ Lem.

Ở châu Á, motif tương tự xuất hiện trong truyện Con rùa của Myanmar, Con cá vàng của Thái Lan, cùng loạt phiên bản tại Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập hay Hy Lạp. Ngay tại Việt Nam, ngoài bản kể phổ biến, cốt truyện Tấm Cám cũng tồn tại sinh động trong hệ thống truyện cổ của các dân tộc thiểu số như Kagiong và Halơk (người Champa), Nàng Cantoc và nàng Song AngCat (người Khmer), Tua Gia Tua Nhi (người Tày), hay Ò Pen Ò Kín (người Nùng).

Cổ tích Tấm Cám quen thuộc với những tình tiết như Tấm làm rơi giày khi đi hội, được hoàng tử nhặt được, Tấm bị dì ghẻ hại phải hóa kiếp thành chim vàng anh, cây xoan đào rồi quả thị. Ảnh: NXB Kim Đồng.

Sự tồn tại của hàng trăm dị bản trên khắp thế giới cho thấy Tấm Cám là một sản phẩm văn hóa có giá trị cao, thể hiện sự tương đồng sâu sắc về nhận thức và giá trị nhân văn giữa các dân tộc. GS Nguyễn Đổng Chi khẳng định dù có sự thay đổi về nhân vật hay tình tiết địa phương, tất cả dị bản đều hội tụ ở một triết lý "ác giả ác báo" hay "gieo gió thì gặt bão". Đồng thời, truyện tôn vinh khát vọng vượt qua bất công để tìm kiếm hạnh phúc chân chính.

Phân tích thêm về kết cấu văn bản Tấm Cám, GS Nguyễn Đổng Chi chỉ ra câu chuyện có thể chia làm ba đoạn cơ bản: mâu thuẫn dì ghẻ con chồng xoay quanh con cá bống và đôi giày; những cuộc tái sinh của Tấm gắn liền với chim vàng anh, cây xoan đào và quả thị; cùng cuộc báo thù của Tấm với hình tượng lọ mắm. Cách kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố hiện thực xã hội và trí tưởng tượng phong phú đã giúp câu chuyện giữ nguyên sức hút qua nhiều thế kỷ.

Bản sắc truyện cổ tích Việt Nam

Trong công trình nghiên cứu, GS Nguyễn Đổng Chi phân tích tiến trình hình thành và bản sắc của cổ tích Việt. Theo ông, truyện cổ tích xuất hiện nối tiếp thần thoại khi khả năng sản xuất của con người đã phát triển hơn.

"Nếu chủ để của thần thoại thường thiên về giải thích tự nhiên, mô tả cuộc đấu tranh giữa người với tự nhiên là chủ yếu, thì trái lại, chủ đề của truyển thuyết cổ tích thường thiên về giải thích xã hội, mô tả chủ yếu cuộc đấu tranh giữa người với người", ông cho biết.

GS Nguyễn Đổng Chi chỉ ra truyện cổ tích Việt Nam được xây dựng trên một hệ thống vũ trụ quan dân gian phong phú. Đó là sự kết hợp giữa quan niệm luân hồi, niềm tin vạn vật tương quan và sự đan xen giữa các cõi trần gian, cõi trời, cõi nước. Tuy nhiên, các lực lượng siêu nhiên như Thần, Phật hay Bụt trong cổ tích phần lớn là phương tiện nghệ thuật giúp tác giả dân gian thắt nút và mở nút câu chuyện. Điều này nhằm gửi gắm những ước mơ và đạo lý của nhân dân lao động.

Công trình Kho tàng Truyện cổ tích Việt Nam của GS Nguyễn Đổng Chi. Ảnh: Đông A.

Một đặc điểm nổi bật khác được GS Nguyễn Đổng Chi nhấn mạnh là tính chất "lịch sử truyền miệng" của cổ tích. Thông qua những câu chuyện thần tiên, nhân dân ghi lại ký ức về lịch sử, phong tục tập quán và các quy tắc ứng xử xã hội.

Ngoài ra, cổ tích còn dùng thủ pháp cách điệu để cô đọng sự kiện và tôn vinh phẩm chất cao quý của con người. Qua các thế hệ, cổ tích được sáng tác và chỉnh lý liên tục bởi tập thể nhân dân. Tác giả truyện cổ tích là những người nông dân, bần sĩ cho đến các nghệ sĩ hát vè, tất cả cùng tạo nên một kho tàng tri thức dân gian vừa giàu giá trị thẩm mỹ vừa đậm đà bản sắc dân tộc.