Siêu đập 168 tỷ USD của Trung Quốc tạo 300 tỷ kWh điện/năm

Dự án siêu đập thủy điện Motuo (Mặc Thoát) trên sông Yarlung Tsangpo tại Tây Tạng vừa chính thức khởi công. Với tổng vốn đầu tư lên đến 168 tỷ USD, công trình này được kỳ vọng sẽ giải quyết cơn khát năng lượng sạch và áp lực khan hiếm nước tại các trung tâm công nghiệp lớn của Trung Quốc.

Tuy nhiên, siêu dự án đang phải đối mặt với nhiều hoài nghi lớn từ giới khoa học quốc tế. Việc xây dựng một tổ hợp đập khổng lồ tại vùng lõi có địa hình hiểm trở và thường xuyên xảy ra động đất ở dãy Himalaya tiềm ẩn những rủi ro địa chất khó lường cho cả khu vực hạ nguồn.

Từ "tháp nước" đến "tháp điện" của châu Á

Cao nguyên Tây Tạng từ lâu đã được mệnh danh là "tháp nước" của châu Á. Nơi đây là nguồn cấp nước ngọt cho hàng tỷ người dân dọc theo các hệ thống sông lớn. Hiện tại, Trung Quốc đang từng bước chuyển đổi vùng đất này thành một "tháp điện" khổng lồ nhằm phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế và cắt giảm khí thải carbon.

Siêu dự án thủy điện Motuo là trọng tâm trong kế hoạch chuyển dịch năng lượng này. Tổ hợp bao gồm hệ thống 5 nhà máy điện bậc thang, đặt trên đoạn sông Yarlung Tsangpo. Khi hoàn thành, công trình dự kiến đạt sản lượng kỷ lục 300 Terawatt giờ (TWh) điện/năm.

Đập Tam Hiệp ở tỉnh Hồ Bắc, miền trung Trung Quốc, hiện là đập thủy điện lớn nhất thế giới. Nhưng đập Motuo mới sẽ sản xuất lượng điện gấp 3 lần khi đi vào hoạt động vào khoảng năm 2033. Ảnh: Le Grand Portage/Wikimedia Commons.

Con số này lớn gấp 3 lần công suất của đập Tam Hiệp, vốn là nhà máy thủy điện lớn nhất thế giới hiện nay. Sản lượng này thậm chí còn vượt qua tổng sản lượng thủy điện ròng của toàn bộ nước Mỹ trong năm 2024.

Dự án đã được phê duyệt vào tháng 12/2024 và chính thức khởi công từ tháng 7/2025. Theo kế hoạch, toàn bộ tổ hợp siêu đập sẽ đi vào vận hành trước năm 2035. Đây là bước đi chiến lược nhằm giúp Trung Quốc hiện thực hóa cam kết trung hòa carbon, đồng thời giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu hóa thạch truyền thống.

Rủi ro địa chất

Chuyên trang khoa học Live Science cho biết bên cạnh những lợi ích khổng lồ về kinh tế và năng lượng, siêu dự án Motuo đang tạo nên những mối lo ngại sâu sắc về an toàn địa chất. Khu vực Tây Tạng và vành đai Himalaya vốn là một trong những vùng có hoạt động địa chấn phức tạp nhất hành tinh.

Sự va chạm liên tục giữa các mảng kiến tạo Ấn Độ và Á-Âu tạo ra áp lực đứt gãy rất lớn, khiến nơi đây thường xuyên xảy ra các trận động đất có cường độ mạnh. Đoạn sông Yarlung Tsangpo chảy qua huyện Mặc Thoát nằm ngay trên các hệ thống đứt gãy hoạt động mạnh, nơi từng ghi nhận nhiều trận động đất trên 7 độ Richter trong lịch sử.

Nhiều chuyên gia địa chất cảnh báo rằng việc tích một khối lượng nước khổng lồ trong các hồ chứa có thể làm thay đổi áp suất thủy tĩnh bối cảnh xung quanh. Hiện tượng này dễ dẫn đến nguy cơ kích thích địa chấn do hồ chứa (RIS).

Lược đồ nguyên lý hoạt động của nhà máy thủy điện mới. Ảnh: Bloomberg.

Trọng lượng của hàng tỷ mét khối nước đè nặng lên các vết đứt gãy địa chất sẵn có sẽ đóng vai trò như một chất bôi trơn, làm gia tăng tần suất và cường độ của các trận động đất tại địa phương.

Sự kết hợp giữa địa hình dốc đứng, hiện tượng sạt lở đất do băng tan và hoạt động địa chấn có thể đe dọa trực tiếp đến tính bền vững của chính cấu trúc thân đập. Một khi xảy ra sự cố vỡ đập dây chuyền tại hệ thống bậc thang này, hậu quả sẽ là thảm họa sóng thần đối với vùng hạ lưu.

Về mặt môi trường, tác động sinh sinh thái của dự án được dự báo là rất nghiêm trọng. Việc ngăn sông và xây dựng đập bậc thang sẽ giữ lại phần lớn lượng phù sa màu mỡ. Lượng bùn cát này vốn là nguồn dinh dưỡng thiết yếu nuôi sống các vùng đồng bằng nông nghiệp phía dưới.

Khi phù sa bị giữ lại trong lòng hồ, hiện tượng xói mòn bờ sông và sạt lở đất ở hạ lưu sẽ diễn ra nhanh hơn. Môi trường sinh thái của nhiều loài động thực vật thủy sinh quý hiếm tại vùng cao nguyên cũng đứng trước nguy cơ bị cô lập và tuyệt chủng hoàn toàn. Hệ sinh thái mỏng manh của Tây Tạng, một khi bị tổn hại, sẽ mất hàng thế kỷ để có thể phục hồi.

Tác động đối với các quốc gia hạ nguồn

Sông Yarlung Tsangpo sau khi chảy qua lãnh thổ Trung Quốc sẽ đổi tên thành sông Brahmaputra, dòng sông huyết mạch nuôi sống hàng trăm triệu người dân tại Ấn Độ và Bangladesh.

Do đó, việc xuất hiện một siêu đập thủy điện ở vùng thượng nguồn khiến các quốc gia ở phía hạ lưu không khỏi lo ngại về nguy cơ mất an ninh nguồn nước và an ninh quốc phòng. Dòng sông này không chỉ cung cấp nước sinh hoạt, nước tưới tiêu cho nông nghiệp mà còn là huyết mạch giao thông và kinh tế của toàn bộ vùng Đông Bắc Ấn Độ.

Live Science nhận định rằng khi nắm quyền kiểm soát dòng chảy, Trung Quốc sẽ sở hữu một công cụ địa chính trị mạnh mẽ. Thượng nguồn có thể chủ động tích nước vào mùa khô để phục vụ nhu cầu nội địa hoặc phát điện, gây ra tình trạng hạn hán nhân tạo ở hạ lưu.

Tehri - Đập thủy điện lớn nhất Ấn Độ ở bang Uttarakhand. Ảnh: Valdiya Ravi/Shutterstock.

Ngược lại, việc xả lũ khẩn cấp trong mùa mưa bão có thể làm trầm trọng hơn tình trạng ngập lụt tại các bang vùng biên giới của Ấn Độ và quốc gia có địa hình thấp như Bangladesh. Việc thiếu các số liệu thủy văn minh bạch từ phía Trung Quốc càng khiến các quốc gia hạ nguồn rơi vào thế bị động khi đối phó với thiên tai.

“Không có dự án nào trên thế giới có quy mô lớn thế này, và cũng không có cái nào tương tự”, Brian Eyler, chuyên gia thuộc Stimson Center cho biết.

Ông nhấn mạnh tính chất độc nhất và những tác động mang tầm ảnh hưởng quốc tế của công trình. Sự thiếu vắng các hiệp định chia sẻ nguồn nước minh bạch giữa các quốc gia trong khu vực càng làm gia tăng sự căng thẳng. Việc đơn phương xây dựng các công trình quy mô lớn trên dòng sông quốc tế luôn là ngòi nổ cho các tranh chấp tài nguyên.

“Họ đang cố gắng chế ngự thiên nhiên”, Tenzin Norgay, đại diện của Chiến dịch Quốc tế vì Tây Tạng khẳng định.

Nhiều nhà phân tích cho rằng việc xây dựng siêu đập có thể thúc đẩy một cuộc đua xây dựng đập đối trọng từ phía Ấn Độ, khiến dòng sông Brahmaputra bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Để giảm thiểu rủi ro xung đột và bảo vệ môi trường, các chuyên gia quốc tế khuyến nghị các bên cần thiết lập một cơ chế giám sát chung, ký kết các hiệp ước đa phương về tài nguyên nước và chia sẻ dữ liệu thủy văn theo thời gian thực một cách cởi mở hơn.