|
|
Nhà triết học người Pháp Edgar Morin. Nguồn: gene.eu. |
Sinh năm 1921, Edgar Morin được xem là một trong những nhà tư tưởng lớn của thế kỷ XX-XXI. Ông nổi tiếng với học thuyết “tư duy phức hợp”, nhấn mạnh việc nhìn nhận thế giới trong tính đa chiều và liên kết thay vì những cách giải thích giản lược.
Những suy tư về nghịch lý của lịch sử
Là triết gia, nhà xã hội học và sử gia tư tưởng, đồng thời cũng là một chứng nhân đã sống qua hơn một thế kỷ biến động của nhân loại, Morin dành trọn đời để suy tư về lịch sử, tri thức và tương lai của con người. Trong cuốn Lịch sử liệu có dạy ta điều gì?, Morin không kể lại lịch sử theo lối biên niên quen thuộc. Thay vào đó, ông trình bày 16 “bài học” ngắn gọn nhằm suy tư về bản chất của tiến trình lịch sử.
Một trong những suy tư đáng chú ý được tác giả nêu ra trong cuốn sách là: kết quả của một hành động có thể trái ngược với ý định ban đầu của nó. Trong lịch sử, những hành động được khởi đầu với một mục tiêu nhất định không phải lúc nào cũng dẫn tới kết quả như dự tính.
Ông cũng nhấn mạnh rằng không có quan sát nào thực sự có giá trị nếu thiếu sự tự quan sát. Khi nghiên cứu lịch sử, người quan sát không chỉ nhìn vào các sự kiện đã xảy ra mà còn cần ý thức rõ vị trí và giới hạn của chính mình trong quá trình nhận thức.
Một suy tư khác cho thấy điều tưởng chừng bất khả vẫn có thể xảy ra. Nhiều biến cố trong lịch sử đã diễn ra theo những cách mà trước đó ít người có thể hình dung.
Bên cạnh đó, tác giả chỉ ra rằng các sự kiện lịch sử luôn có nhiều nguyên nhân đan xen. Một biến cố thường hình thành từ sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm các điều kiện chính trị, xã hội, kinh tế và văn hóa.
Ở một góc nhìn khác, ông lưu ý rằng tính hợp lý của lịch sử thường chỉ là sự hợp lý hóa hậu nghiệm. Khi nhìn lại quá khứ, con người có xu hướng sắp xếp các sự kiện theo một trật tự có vẻ logic, trong khi bản thân tiến trình lịch sử khi diễn ra thường phức tạp và khó dự đoán hơn.
Lịch sử trong mối liên hệ với nhiều lĩnh vực
Bên cạnh việc chỉ ra tính phức tạp của các biến cố lịch sử, Edgar Morin còn nêu ra nhiều nghịch lý trong tiến trình phát triển của các xã hội.
 |
| Bản tiếng Việt sách Lịch sử liệu có dạy ta điều gì? do Omega+ liên kết NXB Hà Nội thực hiện. Ảnh: MC. |
Một trong số đó là nhận định rằng những kẻ hủy diệt đôi khi cũng là những người góp phần kiến tạo văn minh. Trong một số hoàn cảnh, các biến cố mang tính phá hủy có thể dẫn đến những thay đổi sâu rộng trong đời sống xã hội.
Ông cũng cho rằng không gì vừa nhân tính lại vừa phi nhân tính bằng chiến tranh. Chiến tranh có thể bộc lộ những mặt tàn bạo của con người, nhưng đồng thời cũng làm xuất hiện những biểu hiện của lòng dũng cảm, tinh thần hy sinh và sự đoàn kết.
Tác giả cũng lưu ý rằng chỉ một cá nhân cũng có thể làm thay đổi dòng chảy của lịch sử thế giới. Trong nhiều trường hợp, hành động của một cá nhân có thể trở thành yếu tố quan trọng trong những bước ngoặt lịch sử.
Ở một góc nhìn rộng hơn, ông nhận định rằng tiến bộ vật chất không đi kèm với bất kỳ tiến bộ đạo đức nào. Sự phát triển của khoa học, kỹ thuật hay kinh tế trong lịch sử nhân loại không đồng nghĩa với việc con người trở nên nhân văn hơn.
Ở trong cuốn sách, Morin đã nhắc lại một nhận định của nhà văn Victor Hugo: “Lịch sử đích thực có trong vạn vật, sử gia chân chính phải sắm nhiều vai”.
Theo ông, nhận định này gợi ý rằng việc hiểu lịch sử cần đến tri thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Lịch sử không chỉ gắn với các sự kiện chính trị mà còn liên quan đến các ngành khoa học nhân văn, các hình thức kể chuyện như hồi ký hay tiểu thuyết, và cả các ngành khoa học tự nhiên.
Ngay cả những biến động của khí hậu cũng có thể tác động đến các sự kiện lịch sử. Vì vậy, việc nghiên cứu lịch sử đòi hỏi một cách tiếp cận rộng mở, kết hợp nhiều góc nhìn khác nhau.
Qua 16 suy tư ngắn gọn, Morin không đưa ra kết luận cho câu hỏi liệu lịch sử có dạy con người điều gì hay không. Thay vào đó,ông gợi mở cách nhìn lịch sử như một tiến trình phức tạp, nơi các sự kiện luôn hình thành từ nhiều yếu tố đan xen và không dễ giản lược thành những quy luật đơn giản.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
