'Trên đỉnh giời' và cú Hat-trick của Y Ban

Gió lộng khi nhà văn Y Ban nhìn về phía sông Hồng. Phía sau sân nhà bà, là một khoảng đất trống, ngay sát con sông. Nheo mắt nhìn xa xăm, bà hình dung về những viễn cảnh kỳ lạ. "Liệu dưới đất kia, thế giới đó thế nào? Nếu Trái Đất một ngày mất trọng lượng, con người sẽ rơi hết xuống đâu…?"

Một con đom đóm lập lòe bay vào phòng. Trẻ con bảo, đom đóm là con ma. Thế là “con ma sáng tạo” - theo cách bà gọi - đã tới tìm bà.

"Những tác phẩm hay nhất còn nằm trong ngăn kéo"

Ngay từ khi vừa bước vào văn đàn, năm 1989, bà đạt Giải Nhất cuộc thi truyện ngắn do Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức, cho Bức thư gửi mẹ Âu Cơ và Chuyện một người đàn bà. Những năm sau, bà tiếp tục đạt thêm nhiều Giải thưởng, có nhiều tác phẩm gây tiếng vang. Ngót nghét 40 năm viết, mới đây, bà nhận liên tiếp Giải thưởng từ Hội Nhà văn Việt Nam và Giải thưởng Văn học ASEAN cho tác phẩm Trên đỉnh giời. Tác phẩm này cũng đã lọt vào Đề cử Giải thưởng Sách Quốc gia lần VIII.

Nhưng giải thưởng, hay các tác phẩm đã xuất bản, chỉ là "phần nổi" trong "tảng băng chìm" các tác phẩm của Y Ban.

“Giải thưởng như một điểm mốc trên biển cả chữ nghĩa đầy mênh mông”, bà bảo. “Trên biển cả con chữ, đôi khi chúng ta mất phương hướng. Nhưng nếu ta có một hòn đảo trước mặt, một dấu chỉ để nghỉ chân - thí dụ như giải thưởng - thì phần nào lại khích lệ ta hơn. Hoặc nếu cuộc đời kéo ta đi, thì những dấu mốc lại là những cú hích, để nhắc lại cái đích ta cần tới”, bà nói.

Tác phẩm "Trên đỉnh giời". Ảnh: Phú Yên Online.

Cú đúp giải thưởng lần này thuộc về tác phẩm Trên đỉnh giời. Đây là tập truyện ngắn gồm 18 truyện, với nhiều "hương vị" khác nhau.

"Có món nhàn nhạt thôi, có món dữ dội, món thì chua, có món cài thêm tí lãng mạn", bà cười. “Giống như mình nấu món ăn ấy mà. Mỗi người một sở thích. Cho nên một tác phẩm mình cũng không nên cầu toàn quá, thấy cái gì chín là viết. Đừng làm vừa lòng mọi độc giả”, nhà văn chia sẻ. Trong 18 "món", Biệt đội Thiên Lý được "om" lâu nhất, ra đời sớm từ năm 2015. Dù vậy, tác phẩm nằm trong ngăn kéo của nhà văn nhiều năm, trước khi được chính thức ra mắt bạn đọc.

Dù tác phẩm phải nằm chờ lâu, nhà văn không nóng ruột. Trái lại, bà có vẻ bình thản. Ngạc nhiên hơn, bà khoe còn rất nhiều tác phẩm đang chờ trong ngăn kéo, 3 tiểu thuyết còn chưa in.

“Các tác phẩm được in rồi, đã qua nhiều khâu, cũng chưa chắc là tác phẩm hay nhất. Những tác phẩm xuất sắc nhất vẫn còn nằm trong ngăn kéo của nhà văn đấy. Gừng càng già càng cay, chúng ta cứ bình tĩnh chờ”, nhà văn tủm tỉm khẳng định.

"Mùa gặt" của con chữ không phải 1 năm, 2 năm, 3 năm, mà có khi cả 10 năm. Nhưng anh vẫn cứ phải tiếp tục gieo hạt chữ nghĩa.

Nhà văn Y Ban

Bình tĩnh chờ, bình tĩnh viết. Dường như bà rất kiên nhẫn với thời gian. Kể cả khi viết xong, bà vẫn để tác phẩm chờ thêm để “có độ lùi”. “'Mùa gặt' của con chữ không phải 1 năm, 2 năm, 3 năm, mà có khi cả 10 năm", bà nói.

Theo bà, vì thời gian là thước đo cho tác phẩm, người viết cần kiên nhẫn, dành thời gian cho tác phẩm; sau đó, ắt con chữ cũng sẽ được thời gian đền đáp xứng đáng.

Quan trọng hơn, dù "mùa vụ" văn chương có dài hơi, "nhà văn vẫn phải tiếp tục gieo hạt", bà bảo. Bà nói đã viết xong 2/3 tác phẩm mới. “Vụ mùa” 2025 vừa thành công, nhà văn đã lập tức bắt tay ngay vào “gieo hạt”. “Viết tác phẩm mới là niềm vui đích thực của một nhà văn”, bà nói.

"Con ma sáng tạo" của nhà văn

Y Ban cho rằng: mỗi nhà văn đều có một “con ma sáng tạo”.

“Các nhà văn cứ nói ‘tôi bẻ bút, tôi không viết nữa’, rồi vẫn viết. Có người nói ‘tôi vẫn viết’ mà chẳng viết được nữa. Có những người tự dưng viết văn sau cơn sang chấn, như ‘ma đọc cho viết’. Có lẽ, nhà văn cũng mang trong mình một sứ mệnh riêng biệt nào đó, khó giải thích đặt tên. Con chữ có những bí mật linh diệu của nó”, nhà văn nói.

Tác phẩm ABCD của Y Ban. Ảnh: NXB Trẻ.

“Con ma sáng tạo” này vốn được bà nhắc tới lần đầu trong truyện Bồ công anh nở bên hồ nước trong. Trong truyện, một con ma kể phân nửa câu chuyện cho nhân vật “tôi”, rồi nói: “Ta cũng nói cho ngươi biết một bí mật nhỏ này nhé, có nhiều nhà văn trên thế giới viết những tác phẩm rất hay, không phải bằng tài năng của họ đâu, mà bằng chính những con ma như ta kể lại cho họ đấy”.

“Con ma sáng tạo” của nhà văn Y Ban thì như thế nào? Có lẽ có thể giải thích rằng “con ma” chính là vốn sống của nhà văn. “Chẳng có ai nhạt nhẽo mà viết ra tác phẩm hay. Nhà văn phải không ngại nhảy xuống nước, không ngại đi thẳng vào những chỗ khủng khiếp, phải sống mặn mòi, sống cho đáng sống, cho tha thiết với cuộc đời, đừng sống tẻ nhạt. Bởi nhà văn sống thế nào sẽ ra văn chương thế ấy”, nhà văn khẳng định.

Chẳng có ai nhạt nhẽo mà viết ra tác phẩm hay. Nhà văn sống thế nào sẽ ra văn chương thế ấy.

Nhà văn Y Ban

“Con ma” này còn là sự bền bỉ của nhà văn, rằng dẫu thế nào, hãy cứ viết tiếp. Triết lý viết của nhà văn Y Ban là “trăm bó đuốc cũng bắt được con ếch”, nghĩa là bà viết nhiều, chấp nhận có những tác phẩm bình thường đặt cạnh những tác phẩm hay. Hoặc dù con đường của nhà văn có cô đơn, gặp những ý kiến chỉ trích, thì hãy cứ viết. Hoặc dù nhà văn bỗng trở thành hiện tượng sau một tác phẩm, vẫn cứ viết.

“Văn chương phải sống với độc giả chứ không phải sống với những bài báo. Cứ bình tĩnh viết. Có thể học người khác nhưng đừng làm cái bóng của ai cả”, bà nhấn mạnh.

Một Y Ban "nanh nọc" hay "lãng mạn"?

“Hình như càng già, tôi càng nanh nọc. Mọi người nói là ngày càng ‘gớm’”, nhà văn tự trào khi bình phẩm về chính mình. Y Ban nổi tiếng với sự dữ dội, tinh quái, với những khao khát mãnh liệt, với những tâm tư day dứt có phần tới điên dại, những “phồng rộp cảm xúc”.

“Có độc giả nói đọc mà muốn xé sách, lôi nhân vật chui ra”, bà lại vừa cười vừa kể lại. “Kể ra như vậy cũng là thành công khi dấy lên được cảm xúc ở người đọc”, bà nói.

Nhà văn Y Ban. Ảnh: Báo Sức khỏe & Đời sống.

Văn phong Y Ban đầy sự phập phồng, chông chênh, bà để nhân vật đi giữa lằn ranh mỏng manh của thiện-ác. Những đối thoại nội tâm có sức mạnh như muốn lôi tuột bạn đọc vào thế giới trong trang sách.

Dù vậy, phía sau những dữ dội, có thể thấy một tâm hồn nữ tính, đầy Á Đông, đôn hậu, và còn nhiều lãng mạn, nếu không nói là còn “yêu đời”, còn niềm tin vào cuộc đời, con người.

Nghĩ về cái kết của Trên đỉnh giời trong tập, bà nói: "Lúc đầu, truyện có diễn biến 'dữ dội' hơn, nhưng về sau, tôi thấy thương nhân vật của mình quá, không nỡ, nên tôi đã thay đổi tình tiết một chút".

Điều này không giống như chính nhà văn từng chia sẻ trên báo chí rằng mình muốn cái kết “không màu hồng”, để nó là “sự cảnh báo đau xót nhưng cần thiết” cho người đọc.

“Mọi người hay nói Y Ban là ghê gớm, nhưng tôi nghĩ mình vẫn là một phụ nữ truyền thống. Bởi vậy nên tôi vẫn để những cái kết có hậu, bởi bản chất tôi vẫn yêu mến những điều tươi đẹp.

Tôi nào thích sự bẩn thỉu, dối trá, xấu xa, nhưng vì cuộc đời nó như thế, nó xô đẩy mà ra ngang trái đó thôi. Các chi tiết dữ dội nhất, trần trụi nhất để khắc họa cuộc đời, nhưng sau tất cả, Y Ban không đẩy mọi người vào tuyệt vọng. Có rất ít cái chết. Để khi đọc hết tác phẩm, mình vẫn có thể nương vào những điều tốt đẹp nhất của con người”, nhà văn bộc bạch.