Do Trung Quốc khan hiếm bạc nên xảy ra tình trạng “bạc đắt, vàng rẻ” dưới triều đại nhà Minh. Vào đầu thế kỷ XVII, tỷ giá giữa vàng và bạc ở Quảng Châu là 1:5,5 đến 1:7, trong khi ở Tây Ban Nha là 1:12,5 đến 1:14. Giá bạc của Trung Quốc gấp đôi Tây Ban Nha.

Các thương nhân Tây Ban Nha vừa phát hiện ra một mỏ bạc khổng lồ ở châu Mỹ đã vui mừng khôn xiết khi phát hiện ra cơ hội kiếm lời chênh lệch giá khổng lồ này. Từng lớp thương nhân châu Âu đem lượng bạc khổng lồ từ châu Mỹ lên các chuyến tàu tới Trung Quốc. Chính sự chênh lệch giá vàng - bạc này đã thúc đẩy bánh xe thương mại thế giới khổng lồ bắt đầu quay với tốc độ tối đa.

Mặc dù châu Âu bắt đầu bước vào cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ XVIII, và sản xuất bằng máy móc giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất, thế nhưng sản phẩm chủ đạo của họ, sản phẩm dệt may, lại không thể cạnh tranh ở Trung Quốc. Một mặt, do vận chuyển đường dài làm tăng chi phí vận chuyển. Mặt khác, do các triều đại Trung Quốc trước đây đã đầu tư liên tục và dài hạn vào hệ thống vận tải đường sông nội địa, đặc biệt là kênh Đại Vận Hà, làm giảm đáng kể chi phí vận chuyển hàng hóa nội địa Trung Quốc, từ đó năng lực cạnh tranh của các sản phẩm nội địa cũng tăng theo.

Quan trọng hơn, ngành dệt may Trung Quốc bắt đầu sản xuất trên quy mô lớn từ cuối triều đại nhà Minh và đầu nhà Thanh. Theo ước tính của các nhà truyền giáo phương Tây, khoảng cuối thế kỷ XVII, công nhân thợ dệt ở Thượng Hải và các khu vực lân cận lên tới 200.000 người, công nhân kéo sợi là 600.000. Hiệu ứng quy mô sản xuất và chi phí vận chuyển thấp khiến các sản phẩm châu Âu gần như mất cơ hội cạnh tranh ở Trung Quốc. Hiện tượng này tiếp diễn cho đến giữa và cuối thế kỷ XIX.

Trong tình hình này, loại hàng hóa chủ đạo được các tàu buôn châu Âu vận chuyển đến Trung Quốc là bạc Mỹ. Khi đến Trung Quốc, họ đổi bạc lấy sứ, lụa và trà Trung Quốc; đổi “bạc đắt” lấy “vàng rẻ”, sau đó lại chuyển đến Ấn Độ mua hàng hóa. Cuối cùng, tàu buôn sẽ trở về châu Âu với đủ loại hàng hóa và vàng của phương Đông, kiếm được rất nhiều tiền.

Bạc và vàng thay nhau lên ngôi giá trị trong lịch sử. Ảnh: Discovery Alert.

Trong gần 400 năm của thế kỷ XVI đến XIX, “công việc” chính của người châu Âu là cướp bóc bạc của châu Mỹ và kiếm lời chênh lệch giá trên thị trường quốc tế. Sẽ không quá lời khi nói rằng việc cướp bạc của châu Mỹ đã tạo ra “xô vàng” đầu tiên của châu Âu.

Vào thời điểm đó, trung tâm xuất khẩu thương mại thế giới rõ ràng là Trung Quốc. Trung Quốc xuất khẩu hàng hóa và nhập khẩu tiền bạc, từ đó thiết lập một hệ thống tiền tệ bản vị bạc. Nguyên lý để chứng minh Trung Quốc là trung tâm thương mại thế giới thời bấy giờ thực ra rất đơn giản.

Một khi bạc đến Trung Quốc, nó sẽ không bao giờ rời đi nữa, tạo thành hiện tượng “bạch ngân diếu tàng” nổi tiếng. Bạc không còn chảy ra bên ngoài đồng nghĩa với việc xuất khẩu ròng của Trung Quốc sẽ khiến cho nguồn cung ứng bạc trên thế giới không ngừng chảy về nước này. Kết quả là, bạc của châu Mỹ là nguồn cung cấp tiền tệ chính của Trung Quốc cho đến khi người Anh bắt đầu bán nha phiến.

Người ta ước tính rằng từ khi phát hiện ra mỏ bạc của châu Mỹ năm 1545 cho đến năm 1800, châu Mỹ khai thác tổng cộng 133.000 tấn bạc, 75% (khoảng 100.000 tấn) trong số đó được chuyển đến châu Âu, rồi châu Âu chuyển khoảng 32.000 tấn bạc đến Trung Quốc thông qua thương mại châu Á. Nếu tính cả lượng bạc vận chuyển trực tiếp từ châu Mỹ sang Trung Quốc và xuất khẩu bạc của Nhật Bản sang Trung Quốc, Trung Quốc đã tiếp nhận 48.000 tấn bạc thông qua thương mại thế giới.

Điều thú vị là, 68.000 tấn bạc của châu Mỹ tràn vào châu Âu (sau khi trừ 32.000 tấn đã chuyển đến Trung Quốc) gây ra lạm phát dài hạn, được gọi là “cuộc cách mạng giá” nổi tiếng trong lịch sử. Trong khi 48.000 tấn bạc chảy vào Trung Quốc lại không gây ra tình trạng lạm phát rõ rệt thời nhà Minh. Nguyên nhân duy nhất là quy mô thị trường của Trung Quốc khi đó rộng lớn hơn hẳn so với châu Âu. Sự gia tăng tiền tệ kích thích sự tăng trưởng mạnh mẽ của nguồn cung hàng hóa và áp lực lạm phát được bù đắp hoàn toàn.

Kể từ khi bạc đến Trung Quốc và lên ngôi vua tiền tệ, căn bệnh trầm kha mang tên siêu lạm phát - vốn liên tục xảy ra suốt 500 năm từ triều đại nhà Tống, Liêu, Kim, Nguyên cho đến giai đoạn đầu nhà Minh, chưa bao giờ tái phát.

Trong 400 năm từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, nếu loại tiền tệ nào có thể được gọi là tiền tệ thế giới và thúc đẩy thương mại toàn cầu, bạc sẽ là ứng cử viên duy nhất.