Có lần, tôi được “xem” một cuộc triển lãm sách báo thật hấp dẫn ở tiệm sách gần chợ Bến Thành. Ở đó, trong hơn một giờ, chủ nhân dẫn người xem đi vòng quanh và giới thiệu từng góc triển lãm. Bắt đầu từ dưới nhà bày sách và tự điển, có đủ các thứ sách quý tưởng không còn có thể tìm đâu thấy.
Những bộ sách rất xưa, in từ năm 1805 cũng còn đủ. Có đủ bộ của thi sĩ Tản Đà với tất cả sự nghiệp trứ tác. Có một tủ bày riêng sách của các ông Nguyễn Văn Ngọc, Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh.
Hai bên tủ kính đẹp nhất, một bên dành cho sách của Thống chế Pétain, một bên dành cho sách và bút tích của nhà bác học Trương Vĩnh Ký. Ở giữa, là những cuốn sách in đẹp, bằng giấy láng, giấy bouffant, giấy dó… loại sách quý này được bày riêng ra một bàn.
Bên phía tủ trong, người ta thấy có những cuốn sách về Nguyễn Du, những cuốn Kiều xưa và nay, có những cuốn in tại Paris từ hồi 1906 đến nay còn giữ được. Có cả những bản Kiều chữ nôm in bằng tay, rất cũ.
Trên lầu là chỗ trưng bày báo chí và tranh ảnh của những người có công với quốc văn, quốc ngữ. Trên tường treo đủ hình, từ những lớp xưa như cụ Chu Mạnh Trinh, cụ Yên Đổ, cụ Dương Khuê, cụ Phan Thanh Giản, cụ Tôn Thọ Tường, nhà bác học Trương Vĩnh Ký, rồi đến ảnh những người lớp thứ nhì như các ông Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Đông Châu, Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Văn Tố, Lê Dư… sau mới đến các lớp văn sĩ như Thiếu Sơn, Nguyễn Công Hoan, nhà tiểu thuyết Khái Hưng, nhà phê bình Trương Tửu, họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung, cùng đủ mặt các văn sĩ, các văn đoàn.
Cuộc triển lãm có sáng kiến đáng khen là treo một bức bản địa đồ văn học Việt Nam, cho người xem thấy được cụ Nguyễn Du, cụ Nguyễn Công Trứ là người Hà Tĩnh, Ngọc Hân Công Chúa quê ở Thăng Long, cụ Trương Vĩnh Ký, cụ Đồ Chiểu… quê quán ở đâu, nhìn qua biết ngay.
Về sách báo và tạp chí bày hai bên tường, có đủ các loại báo xưa nay, từ tờ báo đầu tiên là Gia Định báo, đến những tạp chí văn hóa đầu tiên như Nam Phong, Đại Việt tập chí, Đông Dương tạp chí… cho đến báo Ngày nay. Đặc biệt ở giữa phòng, có một bàn lớn bày bút tích của vài nữ sĩ, văn sĩ.
Đây là lần xem triển lãm… trong mơ của tôi. Cuộc triển lãm này có thật nhưng đã tổ chức từ năm 1942, gần 80 năm trước và do nhật báo Sài Gòn thời ấy tường thuật lại, rất chi tiết khiến người đọc thích thú, tiếc là mình không phải khách đến xem thời đó.
Ông Nguyễn Khánh Đàm, em trai nhà văn Nguyễn Tuân, chủ tiệm sách đã tổ chức cuộc triển lãm sách này, xứng đáng là chuẩn mực cho các cuộc triển lãm sách báo sau này. Nhiều quan chức Pháp cùng các vị Trương Vĩnh Tống, Hồ Biểu Chánh, các thân sĩ Nam Kỳ cùng nhà viết báo Nam Bắc đến dự khai mạc.
Điều đáng ghi nhận là vị thế của sách báo đã được trân trọng từ rất lâu, thời mà báo chí tiếng Việt có lịch sử chưa tới 80 năm từ Gia Định báo và chữ quốc ngữ còn đang phát triển.
Khi còn sống, ba tôi nói bây giờ sách rẻ so với giá sinh hoạt nên người ta không coi trọng. Hồi ông còn trẻ, đồng tiền kiếm khó khăn, sách là món đồ mà ai dư giả ít nhiều mới dám mua. Người bình dân thích đọc thì mua mấy cuốn truyện Tàu tuồng cải lương cổ mỏng chỉ 16 hay hơn 20 trang để đọc đã là phong lưu. Nhà nào có tủ sách trên trăm cuốn là ngon lành. Ai mê sách thì ráng để dành mua truyện Tàu nguyên bộ, đọc đi đọc lại, quý như vàng, để trong tủ kính.
Thời trước 1975, dân mình thích đọc nhưng đa số thuê sách đọc rẻ hơn nhiều, thấy hay quá thì đi mua, muốn lưu giữ thì chịu mất cọc lấy luôn cuốn sách. Đó là tình trạng chung của dân đọc sách. Còn sách học bằng tiếng Pháp thì mắc, nhiều người vì không có tiền mua sách giáo khoa từ Pháp gửi qua mà không dám thi vào cấp học cao hơn.
Mùa dịch bệnh phải ở trong nhà thường xuyên, tôi thấy mình và cả nhà đọc được nhiều hơn. Trong trạng thái nhàn tản và quấn quýt bên những người thân yêu, chúng tôi cùng nấu ăn, dọn dẹp nhà và lục lọi tủ sách do bận bịu không viếng thăm thường xuyên, thấy có nhiều cuốn sách mua ở các chuyến đi chưa kịp đọc.
Trong cái tĩnh mịch của xóm nhỏ đang phải cách ly, tôi nhắc đến câu viết của nhà văn Argentina, Jorge Luis Borges cho con trai khi chúng tôi đang ở phòng thư viện: “Tôi luôn luôn tưởng tượng rằng thiên đường sẽ giống như một thư viện”. Con trai tôi, một đứa mọt sách, mỉm cười: “Ngược lại, chúng ta có thể tưởng tượng rằng thư viện giống như một thiên đường, phải không?!”.
