Tôi nhớ không chính xác mùa khô năm 2003 hay 2004 gì đó, khi tôi đang đi trên đường Hồ Chí Minh từ huyện Thanh Chương (cũ), Nghệ An về TP.HCM. Khi tôi đi đến gần địa phận thị trấn Khâm Đức, huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cũ, chú Năm Xuân (cố Đại tướng, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Mai Chí Thọ) gọi điện cho tôi, với tâm trạng rất bức xúc.

Đang đi trên đường Hồ Chí Minh, có nơi có sóng di động, có nơi mất sóng, nên tôi yêu cầu lái xe dừng lại chỗ có sóng di động để nghe điện thoại của chú.

Câu đầu tiên chú nói với tôi là: Đồng chí nên nhớ, kinh tế nước ta tuy mới khá lên được mươi năm nhờ vào Đổi mới, nhưng tình trạng phân hóa giàu nghèo đang diễn ra, có nguy cơ đánh mất mục tiêu cách mạng xã hội chủ nghĩa. Phân hóa không chỉ giữa thành thị và nông thôn, mà ngay trong đô thị như thành phố mình. Đồng chí làm tham mưu kinh tế cho Đảng và Nhà nước phải ý thức được điều này.

Tôi không ngờ từ khi nghỉ hưu, chú quan sát, tìm hiểu khá nhiều về tình hình kinh tế - xã hội; nắm chắc từng sự kiện về đời sống của người dân cả thành thị lẫn nông thôn để dẫn chứng về tình trạng phân hóa giàu nghèo dưới tác động của thị trường.

Chú nhấn mạnh về việc thực hiện không đúng chủ trương xã hội hóa các lĩnh vực y tế, giáo dục. Chú nêu những trường hợp cụ thể về một trường phổ thông áp dụng hai cơ chế giảng dạy khác nhau cho học sinh nhà có tiền và học sinh nghèo; trong một bệnh viện phục vụ cho bệnh nhân không theo bệnh lý mà theo “tiến”; tình trạng các khu công nghiệp kéo theo những khu nhà trọ lụp xụp mất vệ sinh xung quanh... và nhiều vấn đề cụ thể khác...

Tôi ngồi trên ôtô nghe và câu trả lời duy nhất là “dạ”, sau mỗi khi chú nhấn mạnh một điều nào đó. Câu chuyện của chú kéo dài gần một tiếng đồng hồ và khi kết thúc, chú nói, tôi kỳ vọng đồng chí không bị “mờ mắt” bởi những số liệu thống kê thu nhập bình quân đầu người. Tình trạng “kẻ ăn không hết, người lần không ra" không thể hiện ở con số thống kê...

Tăng trưởng kinh tế phải đi cùng tiến bộ, công bằng xã hội.

Trên đường từ Quảng Nam về đến thành phố, tôi suy nghĩ mãi về những điều chú Năm Xuân nói và trong công tác nghiên cứu của tôi, bắt đầu tiếp cận các chính sách xã hội đang thực hiện trong các Chương trình mục tiêu Quốc gia.

Chính những lời dặn dò của chú Năm Xuân đã trở thành động lực thúc đẩy tôi tình nguyện nghiên cứu chuyên đề “Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ công bằng xã hội", khi tôi được mời tham gia Hội đồng Lý luận Trung ương năm 2006.

Mặc dù cho đến nay người ta nhận thấy rằng, chưa có mô hình kinh tế nào tạo động lực phát triển ưu việt hơn mô hình kinh tế thị trường, nhưng bản thân mô hình kinh tế thị trường cũng có nhiều khuyết tật mang tính bản chất, nổi bật và thường diễn ra trên thực tế là ba khuyết tật:

(1) Sự phát triển mang tính tự phát do "bàn tay vô hình” là thị trường dẫn dắt, nên luôn luôn tạo ra khủng hoàng thừa và thiếu, khủng hoàng mang tính chất chu kỳ; khủng hoảng cục bộ hoặc toàn cục và có những thời điểm, từng lĩnh vực, thị trường đưa tín hiệu sai do yếu tố đầu cơ...

(2) Do động lực cạnh tranh và động cơ lợi nhuận, nên không tránh khỏi tình trạng các doanh nghiệp sẵn sàng "hy sinh" lợi ích cộng đồng như: vấn đề phá hoại môi trường, gian lận thương mại, sản xuất hàng gian, hàng giả; đầu cơ thái quá...

(3) Mô hình kinh tế thị trường là mô hình làm giàu cho thiểu số, không thể mọi người cùng giàu theo sự tác động tự nhiên của thị trường.

Thực tế ở Việt Nam trong những năm gần đây, với các cơn “sốt” nhà đất, chứng khoán, nông dân nay trồng cây này, mai lại chặt để trồng cây khác... là minh chứng rõ nét về sự thất bại của thị trường trong việc phân bố nguồn vốn đầu tư, làm méo mó thị trường, lãng phí nguồn lực xã hội.

Tình trạng doanh nghiệp vi phạm môi trường, vi phạm pháp luật lao động, phân hóa xã hội... cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế là những biểu hiện thực tế về ba khuyết tật của thị trường.

Do đó, nhiều nhà kinh tế đã ví mối quan hệ giữa thị trường với Nhà nước như “hai bánh xe” của một cỗ xe vận hành nền kinh tế; sự chệch choạc trong quá trình vận hành của “hai bánh xe” này chính là điều, mà chúng ta thường nói là sự bất cập trong quản lý nhà nước đối với nền kinh tế thị trường.

Do đó, nội hàm của một quốc gia phát triển, bao gồm ba nhân tố: tăng trưởng kinh tế phải gắn với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường.

Mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam phải là mô hình quản trị quốc gia khắc phục tốt nhất những hệ quả của những “khuyết tật” của thị trường, nhất là về mặt công bằng xã hội.